Беларусь упершыню выступіць на алімпіядзе па штучным інтэлекце

Зусім хутка выпускнікі беларускіх школ адправяцца ў Астану, каб паказаць свае веды ў самай папулярнай галіне камп'ютарных навук, – з 2 па 8 жніўня там адбудзецца міжнародная алімпіяда па штучным інтэлекце.

Прадстаўляць краіну на прэстыжных спаборніцтвах будуць чатыры IT-спартсмены і іх трэнер. Каманду сабралі з талентаў, якія перамаглі ў рэспубліканскім конкурсе «Інжынеры будучыні».

Цяпер наша зборная праходзіць фінальную падрыхтоўку ў Нацыянальным дзіцячым тэхнапарку. Журналісты Times.by наведалі трэніровачны кэмп і даведаліся, чаму гэтыя заняткі не падобныя на просты ўрок інфарматыкі ў школе.

Лепшыя з лепшых

Непасрэдна цяпер да алімпіяды рыхтуюцца сем чалавек: чатыры асноўныя і тры запасныя – такі рэгламент. У чэрвені яны скончылі школу і цяпер настройваюцца не толькі на паездку ў Казахстан, але і на паступленне. Гэта лета ў іх ва ўсіх сэнсах гарачае.

Каб трапіць у каманду, юнакам трэба было прайсці шматэтапнае сіта адбору: стаць лепшым у сваёй школе, а пасля гэтага перамагчы або заняць прызавое месца на раённым, абласным і рэспубліканскім конкурсе. І проста разбірацца ў матэматыцы і інфарматыцы для гэтага мала – неабходна разумець, як арганізаваны нейрасеткі, як апрацоўваюцца даныя, як працуе камп'ютарны зрок і шмат іншага.

«Па выніках гэтага адбору мы сфарміравалі каманду з чатырох чалавек, якія паедуць на Міжнародную алімпіяду па штучным інтэлекце. Вядома, гэта не школьныя веды. ШІ цяпер вельмі актыўна развіваецца, і ў школьную праграму ён пакуль не ўваходзіць. Аднак гэта работа ўжо пачалася», – адзначае студэнт 3-га курса факультэта прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ Павел Касіла.

На гэтым злёце ён – педагог. Разам з калегам трэніруе нацыянальную зборную да дэбютнага выступлення на алімпіядзе. У дзіцячым тэхнапарку, дзе для хлопцаў арганізаваны злёт, заняткі праходзяць з 9 да 18. У такім рэжыме хлопцы штодзённа працуюць з нейронкамі, распрацоўваючы новыя мадэлі штучнага розуму.

«Спаборніцтвы праходзяць па ключавых раздзелах штучнага інтэлекту: апрацоўка натуральнай мовы, апрацоўка выяў, апрацоўка масіваў даных. На свае веды ў інфарматыцы і матэматыцы хлопцы накладваюць скілы ў галіне ШІ, і атрымліваецца магія», – каменціруе коўч.

Штучны розум

На алімпіяду паедуць пяць чалавек: чацвёрка асноўных і адзін трэнер. Тры запасныя таксама на нізкім старце – гатовы ў выпадку чаго хутка выйсці на замену.

У Астане нашу зборную чакаюць асабістыя і камандныя спаборніцтвы. У індывідуальным туры кожнаму ўдзельніку трэба будзе выканаць заданні, звязаныя з машынным навучаннем, камп'ютарным зрокам, апрацоўкай тэксту і гуку. Прасцей кажучы, навучыць ШІ рашаць задачы на аснове існуючых даных.

А ў цім-чэленджы юнакам давядзецца праграмаваць робата і стварыць нейрасеткавую мадэль для разумнай фабрыкі. Нічога не зразумела, але вельмі цікава.

Удзел Беларусі ў алімпіядзе па ШІ – не спантаннае рашэнне. Яшчэ ў 2025-м ініцыятыву падтрымала Міністэрства адукацыі, а Нацыянальны дзіцячы тэхнапарк стаў галоўнай трэніровачнай пляцоўкай.

У гэтым годзе адбудзецца ўжо трэцяя па ліку алімпіяда па штучным інтэлекце. Удзел у ёй пацвердзілі 106 краін і тэрыторый. Беларусь, нагадаем, выступіць упершыню.

«Вядома, мы разлічваем на дастойнае выступленне. Улічваючы, што гэта першы наш вопыт, мы хочам паглядзець, якія могуць быць праблемы, і на падставе гэтага скарэкціраваць працэсы навучання. Першы раз заўсёды цяжка», – звяртае ўвагу суразмоўца.

Сумна не бывае

Галоўны інструментарый спецыяліста па машынным навучанні – ноўтбук і мова праграмавання Python, якая ўжо даўно стала стандартам індустрыі. З дапамогай яе многія айцішнікі выпрацоўваюць алгарытмы і навучаюць ШІ-мадэлі, якія будуць ствараць кантэнт: генерыраваць тэкст, выявы і гук. Тым жа самым займаецца наша зборная.

Наогул, умовы для хлопцаў тут класныя. У дзіцячым тэхнапарку, які размясціўся ў сталічным мікрараёне «Магістр», у іх ёсць усё: сучасныя вучэбныя класы, інтэрнат (для тых, хто не з Мінска), сталовая, спартзала.

«Арганізатары злёту пастараліся, каб мы адчувалі сябе выдатна, ні ў чым не мелі патрэбы і сканцэнтраваліся на падрыхтоўцы», – прызнаецца Рэнат Лобан з Салігорска.

У гэтым годзе хлопец скончыў 11-ы клас і падаў дакументы на мехмат БДУ – спецыяльнасць «матэматыка і камп'ютарныя навукі». Паводле яго слоў, вывучаць інфармацыйныя тэхналогіі ён пачаў яшчэ ў дзяцінстве.

«Я заўсёды марыў ствараць свае гульні, таму і пачаў захапляцца праграмаваннем, машынным навучаннем, штучным інтэлектам, робататэхнікай. Сядзець увесь час за кампом не сумна, таму што ў нас не аднатыпныя задачы», – кажа член нацыянальнай зборнай па ШІ.

Расціслаў Свечнікаў і Жэня Шкумат – таксама будучыя айцішнікі. Паступаюць на факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ па ліцэйскай ільгоце. Тэмай штучнага інтэлекту сябры зацікавіліся ў мінулым годзе, калі нечакана для сябе трапілі на навучанне ў «Яндэкс».

«У наш ліцэй прыйшлі прадстаўнікі кампаніі і прапанавалі займацца ў іх машынным навучаннем. Мы здалі экзамен і прайшлі сумоўе – такім чынам у нас правяралі базавыя веды па матэматыцы. Там мы навучыліся амаль усяму, што ўмеем цяпер, – рашаць задачы, заснаваныя на навучанні штучнага інтэлекту. Мы ствараем маленькія мадэлі, якія выконваюць пэўныя задачы», – тлумачаць IT-спартсмены.

Няма мяжы дасканаласці

Яшчэ адны ўдзельнікі алімпійскага кэмпа – Даніла Зейдзін і Вадзім Вазміцель – прыехалі з Новалукомля і Слуцка. Хлопцы ўжо лічаць дні да паездкі і чакаюць хуткай магчымасці паказаць свае навыкі і ўменні на міжнароднай арэне.

«У гэты момант мы спаборнічаем адзін з адным, каб дабавіць матывацыі. Потым складаецца табліца, хто больш за ўсіх рашыў заданняў. Але ў першую чаргу спаборнічаем самі з сабой. Прынцып такі, як на ЦТ: трэба набраць 100 балаў», – расказвае Даніла.

«Звычайна задачы на машыннае навучанне не прадугледжваюць стопрацэнтнага рашэння. Выдатным вынікам будзе лічыцца 90 балаў. Як правіла, «сотку» або наогул немагчыма дасягнуць, або яно таго не варта: на адну задачу можна патраціць 6 гадзін, каб атрымаць плюс 2% да выканання», – разважае Вадзім.

Хлопцы паступаюць на ФПМІ і праходзяць па-за конкурсам – як выпускнікі Нацыянальнага дзіцячага тэхнапарка, якія маюць рэкамендацыі наглядальнага савета. Нягледзячы на крутую прывілею, тынэйджары вырашылі проста з дапытлівасці здаць ЦТ, каб паглядзець, колькі балаў яны набяруць. Выйшла вельмі нядрэнна.

«На ЦТ па матэматыцы – 99 балаў, а на ЦЭ па рускай і фізіцы – 100 і 92. Можна было і лепш», – ці то сціпла паводзіцца, ці то хваліцца амаль ідэальнымі вынікамі Даніла і дадае: «Экзамены ў мінулым. З паступленнем таксама ўсё ў парадку. Цяпер галоўнае – алімпіяда, дзе мы павінны паказаць сябе на вышыні!»