Кніга 1493 года і кішэнны каляндар на 1778-ы: рарытэты з кнігасховішча ў Гродне

Як фарміравалася калекцыя

Калекцыя рэдкіх і старадрукаваных кніг фарміравалася з самага заснавання музея ў 1920 годзе, расказвае загадчыца аддзела рэдкай кнігі Алена Развановіч. Ініцыятарам быў яго стваральнік, ураджэнец Гродна Юзаф Ядкоўскі, вядомы гісторык, археолаг, нумізмат.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны музей быў закрыты, таму значных фондавых страт не адбылося.

А ў 1991 годзе па распараджэнні ўпраўлення культуры Гродзенскага аблвыканкама створаны аддзел рэдкай кнігі. Самыя каштоўныя экзэмпляры XV – пачатку XX стагоддзя размясцілі ў трох спецыяльна абсталяваных сховішчах у Новым замку. Тады ж адкрылі і чытальную залу.

Пасля стварэння аддзела рэдкай кнігі фонд сталі папаўняць мэтанакіравана. Шмат выданняў музей атрымаў у дар ад прыватных асоб і арганізацый. Некаторыя рэдкія выданні перададзены мытнымі органамі, частка набыта ў прыватных асоб і ў букіністычных магазінах – як у Беларусі, так і за яе межамі.

Сёння фонд налічвае больш за 23 тыс. рэдкіх і старадрукаваных кніг, а таксама больш за 13 тыс. рэдкіх перыядычных выданняў.

Тры інкунабулы – і чаму нельга ўбачыць арыгіналы

Самыя каштоўныя кнігі музея – інкунабулы (выданні, што ўбачылі свет ад пачатку кнігадрукавання да 1500 года). Усяго ў Беларусі такіх 51: 43 – у Нацыянальнай бібліятэцы, 5 – у Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Я. Коласа і 3 – у Гродзенскім гісторыка-археалагічным музеі.

Інкунабулы, якія захоўваюцца ў Гродне, пераплецены пад адной вокладкай – калісьці іх аб'яднаў у канвалют уладальнік. Падарыла іх музею ў 1927 годзе графіня Марта Красінская з роду Пуслоўскіх.

Першая інкунабула – падручнік па логіцы прафесара Кракаўскага ўніверсітэта Яна Глагоўчыка, астранома, матэматыка, урача і філосафа. Ён быў адным з настаўнікаў вядомага астранома Мікалая Каперніка і знакамітага ўсходнеславянскага і беларускага першадрукара Францыска Скарыны. Кніга надрукавана ў Лейпцыгу ў 1500 годзе.

Другая – трактат «Аб быцці і сутнасці» прафесара Парыжскага ўніверсітэта Эгідзія Рымскага. Яна таксама выдадзена ў Лейпцыгу, але яшчэ раней – у 1493-м. Гэта самая старая кніга ў фондзе.

А трэцяя – рэлігійна-філасофскі слоўнік «Тлумачэнне цяжкіх тэрмінаў тэалогіі, філасофіі і логікі» нямецкага філосафа Армана з Белавізы. Надрукавана ў Кёльне ў 1499-м.

Гэтыя рэдкія выданні захоўваюцца ў спецыяльнай шуфлядзе з мікракліматам і недаступны для карыстання.

«З 1927 года іх толькі тройчы выстаўлялі для агляду, – удакладняе загадчыца. – Яшчэ Юзаф Ядкоўскі экспанаваў іх у 1929 годзе. У 2012-м інкунабулы дэманстравалі ў Новым замку на выставе, прымеркаванай да 85-годдзя перадачы графіняй Мартай Красінскай музею сямейнага кнігазбору [10 тыс. тамоў з маёнтка ў Свіслачы пад Гродна], а ў 2017-м – на выставе «Таямніцы старых пераплётаў» (да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання)».

Старадрукаваныя кнігі дазволена экспанаваць не больш за 6 месяцаў на працягу 5 гадоў. І то пры стварэнні пэўных умоў.

Кніга, якую хацелі выменяць

Да каштоўных экспанатаў музея адносяцца 29 палеатыпаў. Гэта ўмоўная назва друкаваных еўрапейскіх выданняў першай паловы XVI стагоддзя.

У іх ліку – «Выявы вядомых людзей» гуманіста эпохі Адраджэння, даследчыка рымскай старажытнасці Андрэа Фульвіа. Кніга выдадзена ў Рыме ў 1517 годзе. Фактычна гэта адзін з першых каталогаў па нумізматыцы.

На 240 старонках размешчаны 204 ксілагравюры (гравюры на дрэве). На кожнай з іх прадстаўлены профільны партрэт і біяграфія вядомай асобы са Старажытнай Грэцыі, Рыма, Егіпта або Сярэднявечча – Аляксандра Македонскага, Юлія Цэзара, Клеапатры і іншых.

«Зрабіць больш за 200 ксілагравюр для аднаго выдання – гэта вяршыня выдавецкага і друкарскага мастацтва. Кніга вельмі цэніцца ў свеце», – кажа Алена Развановіч.

У 1649 годзе ваявода мінскі Ян Себасцьян Кэнштарт падараваў гэту кнігу рэзідэнцыі гродзенскіх езуітаў. У 1664-м рэзідэнцыю пераўтварылі ў Гродзенскі езуіцкі калегіум. Больш за 100 гадоў кніга захоўвалася там у бібліятэцы, а пасля скасавання Ордэна езуітаў перайшла гродзенскім дамініканцам.

У музей кніга трапіла ў 1920 годзе ў ліку 905 тамоў, якія Юзафу Ядкоўскаму ўдалося выратаваць з бібліятэкі былога манастыра гродзенскіх дамініканцаў.

З нядаўняга часу ўязную вежу Старога замка ў Гродне ўпрыгожваюць 14 сграфіта з профільнымі партрэтамі караля Стэфана Баторыя, рымскіх і візантыйскіх імператараў – за іх узор узяты выявы з кнігі Андрэа Фульвіа.

Алена Станіславаўна ўспамінае цікавы выпадак. У музей звярнуўся калекцыянер старажытных кніг з прапановай выменяць выданне «Выявы вядомых людзей» на Брэсцкую Біблію. Прапаноўваў і іншыя варыянты. Хацеў падараваць гэта выданне дачцэ на 18-годдзе. Але музей не мае права прадаваць або абменьваць экспанаты, адзначыла суразмоўніца.

Альдзіны і першы ў свеце бестселер

У ліку рэдкіх – «Кіраўніцтва для святароў-спаведнікаў» Джаралама Саванаролы, які за непадпарадкаванне папскай уладзе быў абвінавачаны ў ерасі і спалены на вогнішчы ў 1498 годзе. Не прайшло і 10 гадоў, як у 1507 годзе венецыянскі выдавец Лазар Соард не пабаяўся і апублікаваў гэту працу. Кнігу перадала музею ў 1927-м графіня Марта Красінская.

Асаблівую ўвагу суразмоўніца звяртае на прыжыццёвае выданне «Тэзісаў» Марціна Лютэра, надрукаванае ў Вітэнбергу ў 1538-м, – выключнай рэдкасці і каштоўнасці сусветнага ўзроўню.

Кніга трапіла ў музей у складзе той жа калекцыі, што і «Выявы вядомых людзей».

Рарытэтамі музея называюць альдзіны – выданні італьянскага гуманіста Альда Мануцыя, самага вядомага друкара эпохі ранняга Рэнесансу.

Ён першым пачаў друкаваць кнігі невялікага фармату ў 1/8 долі – іх можна было насіць з сабой для вучобы і забавы, першым увёў пагінацыю (нумарацыю старонак), вытанчаны шрыфт – курсіў, якім мы карыстаемся і сёння.

Мануцый праславіўся яшчэ і ў якасці выдаўца першага ў свеце бестселера, якім стала кніга Франчэска Петраркі «Італьянскія вершы». Яна была выдадзена ў 1501 годзе і хутка распрададзена ў 100 тыс. экзэмпляраў. Для таго часу гэта была фенаменальная з'ява. Каб абараніць свае кнігі ад падробкі, Альд пачаў пазначаць іх друкарскім сігнетам: дэльфін, які абвівае якар. Гэта была адна з першых выдавецкіх марак у Еўропе.

Рэвалюцыя на кніжным рынку

Асобнае месца сярод рэдкіх кніг займаюць выданні знакамітага друкарскага дома Хрыстафора Плантэна – майстра, які першым стаў выдаваць атласы і актыўна выкарыстоўваў гравюру на медзі ў якасці кніжнай ілюстрацыі. Прыклад вытанчанага мастацкага афармлення – Біблія, выдадзеная ў Антверпене ў 1624 годзе, якая стала адной з самых дарагіх кніг таго часу.

Пасля ўстанаўлення ў Заходняй Беларусі савецкай улады ў 1939 годзе ў музей паступілі кнігі з шэрагу канфіскаваных навакольных шляхецкіх маёнткаў. Гэта кніга – з бібліятэкі графа Г.Т. Цэцэрскага.

Да рарытэтаў адносяцца эльзевіры – выданні вядомай галандскай дынастыі друкароў Эльзевіраў, чыя дзейнасць прыпала на 1592-1712 гады. Эльзевіры пайшлі далей за Мануцыя і зменшылі фармат кніг да неверагодных для таго часу памераў – у 16-ю і 24-ю долю ліста.

Мініяцюрны фармат значна знізіў сабекошт друку, зрабіўшы кнігі даступнымі нават для людзей сціплага дастатку. Для таго часу гэта была сапраўдная рэвалюцыя на кніжным рынку. У Еўропе імгненна нарадзілася новая мода: кнігі сталі насіць з сабой, дзеля чаго ў адзенні з'явілася спецыяльная «кішэня для кнігі».

Адзін з самых поўных экзэмпляраў на ўсю Еўропу

Вялікую каштоўнасць уяўляе кніга нямецкага гісторыка, прафесара Самуэля Пуфендорфа «Гісторыя караля Швецыі Карла Густава», выдадзеная ў Нюрнбергу ў 1696 годзе. Яна багата ўпрыгожана гравюрамі, выкананымі лепшымі мастакамі і гравёрамі таго часу. Поўнае выданне ўключае 112 гравюр. Экзэмпляр, які захоўваецца ў Гродне, – адзін з самых поўных у Еўропе, у ім не хапае толькі трох гравюр.

Унікальна і кніга «Рэдкія расліны» нямецкага батаніка Крыстафа Якаба Трэва, выдадзеная ў Нюрнбергу ў 1763 годзе. Галоўная яе каштоўнасць у раскошных гравюрах, кожная з якіх размалявана акварэллю ўручную. Яна і самая высокая ў калекцыі – 58 см.

Абедзве кнігі ўваходзілі ў лік тых самых 905 тамоў, выратаваных Юзафам Ядкоўскім.

Самая старая кірылічная кніга ў зборы музея – «Евангелле», выдадзенае ў Маскве ў 1668 годзе.

У 1948 годзе ў БССР па законе аб рэстытуцыі культурных каштоўнасцей з Германіі вярнулі 42 скрыні з экспанатамі з беларускіх музеяў, вывезеных фашыстамі падчас вайны. Экспанаты размеркавалі па музеях рэспублікі. У гродзенскі музей, сярод іншага, перадалі каля двух дзясяткаў кніг XVII–XIX стагоддзяў. Адна з іх – «Евангелле».

Слоўнік усіх моў і ўнікальны каляндар

Рускамоўны «Параўнальны слоўнік усіх моў і гаворак», складзены па ініцыятыве Кацярыны II, – каштоўны помнік рускай навукі і кнігадрукавання XVIII стагоддзя. У ім прадстаўлена 270 моў і дыялектаў. Чатырохтомнік выпушчаны ў Санкт-Пецярбургу ў 1790–1791 гадах тыражом 1625 экзэмпляраў.

Да сённяшніх дзён у добрым стане дайшлі адзінкавыя экзэмпляры. Поўны камплект з чатырох тамоў – выключная рэдкасць. Адзін з такіх камплектаў захоўваецца ў Гродзенскім музеі. Ён трапіў сюды пасля 1939 года разам з кнігамі з канфіскаваных шляхецкіх маёнткаў, у прыватнасці з бібліятэкі Патоцкіх, якую збіралі тры стагоддзі.

У 1792 годзе раскошна выдадзены слоўнік падаравала графу Станіславу Шчэнснаму Патоцкаму сама Кацярына Вялікая. Яго жонка была гранд-дамай (займала ганаровае становішча пры двары) расійскай імператрыцы.

Алена Развановіч узгадвае Гродзенскую каралеўскую друкарню, якая дзейнічала з 1776 па 1795 гады. У музеі захоўваюцца 22 кнігі, выдадзеныя там. Сярод іх – каляндар на 1778 год. Ён памерам з далонь.

Выданне змяшчае даныя аб часе ўзыходу і захаду сонца, аб сонечных зацьменнях, царкоўныя даты – святкі і дні памяці святых, ёсць звесткі аб кіруючых манархах Еўропы таго часу. Гэта таксама падарунак графіні Марты Красінскай.

Як захоўваюць рэдкія кнігі

Уваход у кнігасховішча для чужых закрыты. Выключэнняў для журналістаў таксама няма. Алена Развановіч сама зрабіла фота для Times.by, каб паказаць, як усё арганізавана ўнутры.

Аптымальная тэмпература для захоўвання кніг – 17–22°С, вільготнасць паветра – ад 40% да 60%. Паказанні прыбораў супрацоўнікі здымаюць кожны дзень і фіксуюць у спецыяльных часопісах.

Асаблівыя патрабаванні прад'яўляюцца і да святла. Замест лямпы напальвання выкарыстоўваюцца лямпы дзённага святла. Вялікую ролю ў кнігасховішчы адыгрывае адлюстраванае святло, таму паверхні памяшканняў аформлены ў светлых танах.

Стэлажы з кнігамі стаяць перпендыкулярна вокнам на адлегласці 90 см.

Выданні расстаўлены так, каб яны не прымыкалі занадта шчыльна адзін да аднаго (з-за трэння можна пашкодзіць вокладку), але і не стаялі свабодна, паколькі гэта можа прывесці да дэфармацыі.

Кнігі размяшчаюцца строга вертыкальна або гарызантальна (для вялікага фармату). Асабліва каштоўныя экзэмпляры захоўваюцца ў футлярах або закрытых шуфлядах. Малафарматныя выданні – у папяровых канвертах або папках, а некаторыя з іх загортваюць у мікалентную паперу.

Дэзінфекцыю або рэстаўрацыю кніг праводзяць толькі рэстаўратары.

Ці можна ўбачыць рэдкія кнігі

Убачыць рэдкія кнігі можна, за выключэннем інкунабул. Для гэтага трэба напісаць заяву на імя дырэктара музея, пазначыць тэму даследавання. Працаваць давядзецца ў чытальнай зале пад кантролем спецыяліста. Важнае правіла: работа з рэдкімі кнігамі дазваляецца толькі ў пальчатках.

Выпадкаў, калі рэдкія выданні прасілі выдаць проста паглядзець або памацаць, супрацоўнікі музея не прыгадваюць.

«У асноўным звяртаюцца вучоныя, краязнаўцы, студэнты, якія пішуць курсавыя або дыпломныя работы, вядуць даследчую дзейнасць. Кожная рэдкая кніга – гэта ўнікальны экспанат. Таму падыход да іх выкарыстання вельмі строгі. Музей перыядычна праводзіць выставы, на якіх можна ўбачыць гэтыя выданні», – сказала на заканчэнне Алена Развановіч.