Мядовae дрэва і калоды-волаты: чым здзіўляе музей бортніцтва ў Качановічах

Мядовае дрэва і мясцовы вадаспад

Дарога да Качановічаў няблізкая – 50 кіламетраў ад Пінска, амаль гадзіна на машыне. Першы прыпынак – яшчэ на шляху да музея, на вузкай прасёлачнай дарозе, якую з абодвух бакоў густа абступілі дрэвы.

Мікалай Мікалаевіч паказвае велізарную вярбу – з першага позірку незразумела, што ў ёй цікавага. Пчаляр тлумачыць: «Гэта мядовае дрэва. Глядзіце ўверх, там ёсць адтуліна – у ствале жывуць пчолы, і колькі ўнутры гэтага дрэва мёду, нават немагчыма уявіць. Пасадзілі яго яшчэ ў мінулым стагоддзі – у часы майго дзеда Івана».

Качановічы – некалі вялікая і знакамітая вёска, у якой сёння засталося зусім няшмат жыхароў, размешчана ў вельмі маляўнічых мясцінах на беразе Прыпяці.

Побач знаходзіцца аднайменны гідравузел, які Мікалай Мікалаевіч таксама лічыць неабходным наведаць. Паказвае камяні, якія сталі бачныя на рацэ з-за зніжэння ўзроўню вады.

Палюбаваўшыся на мясцовы вадаспад, адпраўляемся ў канчатковы пункт маршруту – аграсядзібу «Палескі бортнік».

Калоды-волаты, якія не зрушыць і ўдваіх

Першае, што ўражвае ўжо на ўваходзе ў сядзібу, – колькасць і памеры экспанатаў пад адкрытым небам. Тут драўляныя сівыя волаты стаяць па тры, беражліва ўкрытыя навесамі.

Усяго ў калекцыі 65 калод – гэта, паводле слоў пчаляра, самы вялікі збор у СНД. Збіраў ён іх шмат гадоў па ўсёй акрузе і ў іншых раёнах Палесся.

«Зроблены яны з дубу і часцей за ўсё з сасны – яна лягчэйшая, мякчэйшая, яе прасцей было выдзёўбваць. Для вытворчасці выкарыстоўвалі сошна – толькі поўнасцю спелае дрэва. Сякерай сяклі яго на патрэбную вышыню, высякалі знутры, рабілі заглушкі», – расказвае Мікалай Мікалаевіч.

Самай старой борці – 130 гадоў. А самая вялікая калода важыць каля 300 кілаграмаў. «Такую ўдваіх нельга перакуліць. А вось утраіх так, ужо можна», – усміхаючыся, кажа Мікалай Мікалаевіч.

Ёсць у музеі і «самая прыгожая калода», на думку яго стваральніка. Яму яна нагадвае жаночы вобраз, таму і ўдастоілася такіх пахвальных эпітэтаў.

Сярод волатаў можна разгледзець «малодшых братоў» – калоды меншыя, іх часцей выкарыстоўвалі як пасткі для пчол, каб потым перасадзіць сям'ю на пастаяннае месца жыхарства.

«Гэты старадаўні пчальнік дае ўяўленне аб тым, як выглядаў раней промысел у нас на Палессі», – кажа пчаляр.

Пакуль мы перамяшчаемся ад адной борці да другой, над намі кружаць-гудзяць пчолкі – крыху боязна, што ўджаляць.

Аказваецца, яны аблюбавалі пад свае домікі некалькі музейных экспанатаў – такіх, кажа пчаляр, цэлых шэсць калод. Першая палова кастрычніка ў гэтым годзе выдалася незвычайна сонечная і цёплая, а пчолы актыўныя, тлумачыць ён, пакуль тэмпература не апускаецца ніжэй за 10–12 градусаў.

Аўра бортніка, лезіва і каробка з лыка: як раней збіралі мёд

Бортніцтва – старажытны промысел Палесся, які з 2020 года ўнесены ЮНЕСКА ў спіс нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва. Паводле некаторых даных, налічвае ён больш за 1000 гадоў.

Спрадвечна борці – гэта натуральныя або спецыяльна выдзеўбаныя сякерай дуплы ў дрэве, у якіх жылі і запасалі мёд лясныя пчолы, а людзі забіралі яго частку.

Пазней для гэтых мэт пачалі выкарыстоўваць калоды, якія бортнікі замацоўвалі на дрэвах вышэй за 4 метры або пакідалі на зямлі. Галоўнае адрозненне борцей і калод ад сучасных вулляў – адсутнасць рамак. Звычайна калоды рабілі на адну пчаліную сям'ю, але ў калекцыі Мікалая Качаноўскага ёсць і на дзве – з двума асобнымі «ўваходамі».

Калоду вагой у 200–300 кілаграмаў на дрэва бортнік мог падняць і замацаваць сам з дапамогай лябёдкі.

«Цікавы факт, – кажа наш экскурсавод, – борць везлі да месца ўстаноўкі на калёсах без каня. Пчолы вельмі не любяць яго пах, а ўджаленая жывёла тут жа станавілася на дыбкі. Таму калёсы цягнуў сам бортнік».

Такую дзедаўскую павозку таксама можна ўбачыць у экспазіцыі.

А яшчэ, расказвае Мікалай Мікалаевіч, добрымі бортнікамі лічыліся людзі з асаблівай аўрай, спакойныя і добрыя, пчолы іх не баяліся і не кусалі.

Затым, каб дабрацца да ўстаноўленай на дрэве на вышыні некалькіх метраў борці, выкарыстоўвалі лезіва – спецыяльную вяровачную лесвіцу, – яна таксама ёсць у музеі.

«Прынцып тут – як у альпіністаў. Перакідалі вяроўку праз галіну вышэй і паціху падцягваліся ўверх. Вось вісіш на ёй і забіраеш мёд», – кажа Мікалай Мікалаевіч. Збіралі лясны ласунак у спецыяльны кошык, сплецены з ліпавага лубу, – лыка, лубу, з якога ён не выцякаў.

Для акурвання выкарыстоўвалі не дымар, як цяпер, а палачкі з асаблівага дрэва – з берасту (малы вяз, карагач). «Яны доўга дымілі, і нават вада не магла іх пагасіць. Гаслі, толькі калі нажом абрэжаш да чыстага ствала», – тлумачыць пчаляр.

Для работы выкарыстоўвалі спецыяльны нож з касы з двума лёзамі. Ім лёгка было падрэзаць соты на любой вышыні.

«Увесь працэс збору мёду займаў 15–20 хвілін, – кажа Мікалай Мікалаевіч, – але работа бортніка лічылася вельмі цяжкай і небяспечнай. Часам падчас пад'ёму калод або збору мёду былі выпадкі падзенняў, траўм і нават гібелі».

Мішка таксама любіць мёд

Мы падыходзім да аднаго з самых цікавых экспанатаў музея – вялікай разгалістай сасны з замацаванымі наверсе калодамі. Вакол падвешаны тры бярвёны – яны «качаюцца» і перашкаджаюць падабрацца да калод мядзведзям.

«Раней, – расказвае наш гід, – мішкі праяўлялі вялікую знаходлівасць. Пасля беспаспяховых спроб стары мядзведзь знаходзіў маладога, гнаў яго на дрэва, каб ён са сваімі вострымі кіпцюрамі мог залезці на вышыню, разламаць мацаванні і скінуць калоду на зямлю. Вось тады касалапыя ладзілі сапраўдны банкет».

Нашы продкі цанілі не толькі сам мёд, але і нават больш пчаліны воск, які выкарыстоўвалі для вытворчасці свечак. Занятак бортніцтвам быў справай даволі прыбытковай па тых часах. Свой тавар мясцовыя бортнікі вазілі ў тым ліку і на знакаміты лодачны базар у Пінску.

Займаліся «справай бортнай» з XVI стагоддзя

Мікалай Качаноўскі – патомны пчаляр. З 25 гадоў займаецца стварэннем свайго генеалагічнага дрэва, і на ім ужо дзве сотні дакладна ўстаноўленых імёнаў. Гісторыю свайго шляхецкага роду ён ведае амаль да дзясятага калена, пачынаючы з часоў каралевы Боны.

Качановічы – іх і яго радавое гняздо. Музей размяшчаецца адразу за агароджай сямейнай сядзібы.

«Мае продкі Качаноўскія на гэтых землях займаліся «справай бортнай» з XVI стагоддзя. Ёсць дакумент, у якім гэта пазначана. Дакладна ведаю, што ў майго прадзеда Мікалая Гарагляда было 100 калод», – кажа пчаляр.

Музей ён пачаў ствараць гадоў 20 таму. Сваё рашэнне тлумачыць неабходнасцю захаваць гісторыю для будучых пакаленняў.

«Трэба, каб аб гэтым промысле абавязкова ведалі нашы праўнукі. Таму што, калі ты не ведаеш мінулае, ты не ведаеш будучыню», – лічыць Мікалай Мікалаевіч.

Мёд, які лечыць

Мікалай Качаноўскі – не толькі захавальнік традыцый, але і чалавек, які шчыра перакананы ў вялікай карысці прадуктаў пчалярства. Аб тым, што такое пчальнік, ён ведае з самага дзяцінства, але сур'ёзна пчалярствам стаў займацца ўжо ў сталым узросце.

Па адукацыі ён інжынер-гідратэхнік, працаваў тэхнічным спецыялістам, таксама падпрацоўваў пчаляром у калгасе. У пачатку 90-х звольніўся з работы і поўнасцю змяніў сваё жыццё.

Пачаў развіваць свой пчальнік, ініцыяваў першыя паездкі мясцовых пчаляроў на прафесійныя форумы ў Польшчу і Літву, удзельнічаў у канферэнцыях вучоных і пчаляроў, якія праходзілі ў Пінску, Мінску, Салігорску. У 2004 годзе ў Пінску з яго ўдзелам упершыню было праведзена свята мёду на Мядовы спас.

Прафесійна займаецца пчалярствам ужо 30 гадоў.

Сёння ў Пінску ў Мікалая Качаноўскага ўласны магазін пчалярства «Нектар Палесся» і фармкампанія, якая вырабляе каля 20 найменняў прадуктаў з мёдам.

У Мікалая Мікалаевіча шмат гісторый аб тым, як яны дапамаглі людзям паправіць здароўе. На аснове асабістага вопыту напісаў кнігу з практычнымі парадамі «Азбука актыўнага даўгалецця».

Цікавімся, якія мядовыя прадукты ён лічыць самымі каштоўнымі. Пчаляр тлумачыць, што рэйтынг карыснасці выглядае так: на першым месцы – пчаліны яд, затым падмор, матачнае, трутневае, пчалінае малачко, праполіс, пярга, пылок, мёд у сотах, мёд.

На развітанне просім падзяліцца якім-небудзь цуда-рэцэптам, напрыклад ад стрэсу і трывогі, якімі поўнае жыццё сучаснага чалавека. Мікалай Мікалаевіч раіць такі: у шклянку кефіру дадаць па чайнай лыжцы мёду і какава, добра размяшаць і выпіць перад сном. «Дзейнічае выдатна, – усміхаючыся, кажа ён. – Праверана на сабе».

І дадае, што згодны з мудрацамі: здароўе не трэба шукаць дзесьці далёка, яно ў нас пад нагамі. Чым бліжэй да чалавека растуць трава, фрукт, ягада, кветка, з якіх пчала збірае нектар, тым больш гаючыя яны для яго.