Настаўніца з Кармы сабрала калекцыю з 3000 рэдкіх сартоў таматаў

Кацярына Маскалёва вось ужо дзесяць гадоў вырошчвае рэдкія сарты таматаў і спыняцца не плануе. Больш таго, захапілася селекцыяй і марыць вывесці свой аўтарскі сорт.

Дадаць у асноўныя
крыніцы Google

Кацярына жыве ў Карме Чачэрскага раёна. Таматы яна вырошчвае так, як іншыя збіраюць манеты або паштовыя маркі – з азартам, сістэмай і любоўю да рэдкасцей. Запыты на насенне да яе прыходзяць з Расіі, Эстоніі, Германіі, Аўстрыі, Латвіі, Польшчы, Турцыі і нават Амерыкі.

У мінулым годзе кармянка вырашыла часова пакінуць работу ў школе і цяпер цалкам прысвячае сябе таматам, расадзе, здымцы відэа і кансультацыям падпісчыкаў.

Times.by пабываў у цяпліцах, паслухаў парады вопытнай агародніцы і даведаўся аб яе далейшых планах.

Пяць цяпліц Кацярыны Маскалёвай

Усё пачалося ў 2016 годзе са звычайнай цікаўнасці. Настаўніца біялогіі ўбачыла ў «Аднакласніках» таматы незвычайнай формы і колеру. Аказалася, гэта калекцыйныя сарты, у магазінах такіх не знайсці. Не ўстаяла, звязалася з аўтарам пастоў, купіла насенне адразу 60 сартоў, вырасціла першы ўраджай і ўцягнулася.

Сёння на невялікім участку стаяць пяць вялікіх цяпліц, частка зямлі пакінута пад адкрыты агарод. У сезон Кацярына высаджвае 300 сартоў і кожны год стараецца асабліва не паўтарацца. Памеры пладоў – ад малюсенькіх, з вінаградзіну, да велізарных, вагой да 1,5 кілаграма. Сярод іх ёсць і правераныя часам узоры, і свежыя навінкі ад вядомых селекцыянераў Брэда Гейтса, Сафіі Саакавай, Джэйсана Хайнса і іншых.

«Неабавязкова мець шмат зямлі, каб вырошчваць усю гэту прыгажосць. Часам я думаю: добра, што ў нас толькі шэсць сотак, а то б не справілася», – смяецца Кацярына.

У кожнай цяпліцы – не менш за 100 кустоў, па два на сорт. У лунках і на вяроўках – запіскі і таблічкі з назвамі, сярод якіх – «Сяржант Пепер», «Вогненная камета Сафіі», «Звар'яцелыя вішні Бары», «Атамны вінаград Брэда»…

У першай цяпліцы растуць навінкі і яе асабістыя эксперыменты. У другой – гном-таматы, якія, паводле слоў гаспадыні, можна вырошчваць нават у гаршках.

Трэцяя цяпліца адведзена пад буйнаплодныя. У асноўным гэта біф-таматы з мясістай, цукрыстай мякаццю. Назва паходзіць ад англійскага beef («ялавічына»).

«На разрэзе такія таматы сапраўды нагадваюць сакавіты кавалак біфштэксу – у іх цвёрдая, зярністая структура з мноствам дробных насенных камер», – апісвае суразмоўніца.

У чацвёртай цяпліцы расце экзотыка з акцэнтам на сарты ўкраінскага селекцыянера-аматара Феадосія Тарасенкі.

«Гэта мой кумір. Ён таксама быў школьным настаўнікам, жыў і ствараў у пасёлку Варонеж Сумскай вобласці, памёр у 1996 годзе. Усе сарты, выведзеныя ім, – высакарослыя, ліянападобныя, з моцнай надземнай часткай і такім жа карэнішчам. Вельмі ўраджайныя», – расказвае Кацярына.

У апошняй цяпліцы адна палова аддадзена таксама гігантам і гібрыдам, другая – лінейцы «Сяржанта Пепера».

«Сорт быў выведзены ў ЗША, і селекцыянер, хутчэй за ўсё, быў фанатам «Бітлз». Плады ў гэтага тамата мясістыя, сакавітыя, а знешне настолькі прыгожыя, што госці, бачачы іх на стале, заўсёды захапляюцца і просяць насенне», – кажа Кацярына.

Расада, грунт і падкормкі

Самымі першымі Кацярына высаджвае на расаду гаршковыя сарты – у канцы снежня – студзені. Сяўбой буйнаплодных займаецца ў лютым.

Фірменных сакрэтаў наконт расады ў Кацярыны няма: «Цуда-сродку не існуе. Патрэбны якаснае насенне, правільны грунт, добрае асвятленне – прасторныя вокны або падсветка».

Расаду яна ніколі не падкормлівае. Выключэнне – калі бачыць, што пачынаюцца бутончыкі, а высаджваць саджанцы яшчэ рана: тады можна даць азафоску з класічнай формулай NPK 16:16:16.

У цяпліцу таматы Кацярына высаджвае з 20 красавіка, у адкрыты грунт (а гэта яшчэ каля 50 кустоў) – у першых чыслах мая. Перад высадкай расаду абавязкова гартуе: трэба, каб на вуліцы саджанцы пастаялі хаця б 3–5 сутак.

«Мне часта задаюць пытанне: парайце самыя раннія ці самыя салодкія сарты. А я вось, шчыра, не ведаю, як на яго адказаць. Па вялікім рахунку ўсё залежыць ад умоў вырошчвання – глебы, тэмпературы, асветленасці, вільготнасці», – адзначае Кацярына.

Адно правіла, паводле яе слоў, працуе дакладна – высаджваць таматы ў цяпліцу або адкрыты грунт лепш пад вечар або ў пахмурнае надвор'е, калі начная тэмпература ўстановіцца вышэй за плюс 10 градусаў. У астатнім кармянка раіць па магчымасці прытрымлівацца месячнага календара.

Сакрэтаў у вырошчванні таматаў таксама асаблівых няма. Зрэзка пасынкаў, праполка, паліў, мінімум угнаенняў – вось і ўвесь догляд. Кацярына ўпэўнена: кожны дачнік справіцца, нават калі ў першы год і наробіць памылак.

Для паліву яна выкарыстоўвае ваду з бочак, палівае з лейкі пад кожны куст. Быў вопыт кропельнага паліву, але ад яго неўзабаве адмовілася.

«Калі не бачу, колькі вады патрапіла пад кожны куст, пачынаю перажываць. Ды і капае ў той сістэме вада павольна. А я па натуры спрытная, мне трэба, каб усё было хутка і дакладна. Прыбрала «кропельніцы» і вярнулася да паліву з бочкі», – дзеліцца вопытам гаспадыня.

У ідэале паліваць таматы трэба раніцай, каб вада паспела глыбока ўвабрацца ў глебу. Паліў вечарам – гэта рызыка развіцця цвілі, мучністай расы і іншых грыбковых патагенаў. Сігнал пераўвільгатнення глебы – рост на сцябле шчоткі паветраных каранёў.

«Таксама памятаем, што лішак вільгаці – адна з прычын фітафтарозу. Мае цяпліцы з вясны да восені на скразным праветрыванні, а гэта лепшая прафілактыка галоўных хвароб таматаў, – кажа Кацярына. – У мяне ўсё максімальна блізка да прыродных умоў».

Селекцыя таматаў у хатніх умовах

Цяпер у калекцыі Кацярыны 3000 сартоў, але праверыць на справе атрымалася пакуль толькі палову. Паводле яе слоў, усходжасць насення захоўваецца 5–6 гадоў, таму запас часу вырасціць астатнія сарты яшчэ ёсць.

За «памідорнай модай» яна сочыць, але без фанатызму. У апошнія гады сканцэнтравалася на стварэнні сваіх, аўтарскіх, сартоў.

«Пяць гадоў таму пачала займацца селекцыяй. Спачатку гэта былі нясмелыя спробы скрыжаваць сарты, цяпер усё ідзе значна хутчэй і смялей. На сёння ў мяне ўжо каля 100 «крыжоў», ёсць удалыя гібрыды пакаленняў F4 і F5. Гаварыць аб стабільным выніку, гэта значыць устойлівасці сорту, пакуль можна ў дачыненні толькі да шасці ўзораў», – прызнаецца суразмоўніца.

Лічба каля літары F азначае, гібрыд якога пакалення перад намі. На многіх пакеціках з насеннем стаіць абазначэнне F1.

«З гібрыда першага пакалення звычайна вырастаюць таматы з прыкладна аднолькавымі характарыстыкамі, а вось у другім ужо адбываецца расшчапленне прыкмет – і часта вынік зусім не той, якога чакаюць дачнікі, – тлумачыць Кацярына. – Каб вывесці ўстойлівы сорт, селекцыянеру патрэбна мінімум сем гадоў. За гэты час гібрыд павінен з года ў год паўтарыць свае асноўныя якасці. Гэта карпатлівая работа, але вынік таго варты».

Вырашаючы, якія сарты скрыжоўваць, Кацярына зыходзіць з афарбоўкі, памеру і смаку таматаў, а таксама лячэбных уласцівасцей пладоў.

Паводле слоў пачаткоўца-селекцыянера, не з усіх кветак можна ўзяць пылок. Шмат у чым гэта залежыць ад надвор'я і часу сутак, з не адкрытай поўнасцю кветкі яго цяжка зняць. Спецыяльнымі пэндзлікамі Кацярына не карыстаецца – усё робіць голымі рукамі, каб адчуваць пылок на пальцах. Кажа, галоўнае ў гэтым працэсе – цярпенне і акуратнасць.

Ганарыцца селекцыянеру-аматару ўжо ёсць чым – Кацярына зрывае з куста некалькі гібрыдаў F5 і паказвае іх бацькоў.

«Гэты прыгажунчык – індэтэрмінант, гэта значыць не спыняецца ў росце ўвесь сезон, дае па 7–15 перцападобных пладоў на кожнай гронцы. Звярніце ўвагу – у многіх раздвоеныя носікі. Мякаць у іх цвёрдая, маланасенная, на смак кісла-салодкая. Скурка цвёрдая, не лопаецца ні на расліне, ні ў слоіках – ідэальны варыянт для засолу, кансервацыі і вялення», – задаволена вынікам гаспадыня.

Мама ў гэтага прыгажунчыка – «Фляшэн» (сярэдняспелы сорт з чырвонымі пальчыкавымі пладамі і цвёрдай мякаццю), тата – «Гаргамель» (буйны слівападобны плод з фіялетавымі «чарнільнымі» плямамі).

«А вось яшчэ, як мне здаецца, удалы «крыж», – Кацярына паказвае тамат бананападобнай формы з хаатычнымі мармуровымі разводамі. – Мама ў яго «Жоўты цюльпан», тата – гном «Ружовая пантэра». Гэты гібрыд таксама індэтэрмінант, можа вымахаць у цяпліцы да 2 метраў. На смак – сметанкова-салодкі, а малюнкі на скурцы залежаць ад сонечнага святла і, што важна, ніколі не паўтараюцца».

На аснове біф-таматаў у калекцыі Кацярыны таксама ёсць «крыжы»: ад буйнаплоднай мамы яны бяруць тую самую мясістую і цукрыстую мякаць.

«Яны і так смачныя і цікавыя па тэкстуры, але я спадзяюся вывесці яшчэ больш смачныя сарты, – дзеліцца планамі суразмоўніца. – Заўважце, пакуль я іх усіх называю крыжамі ці гібрыдамі. Толькі калі эксперымент скончыцца, можна заяўляць аб новым сорце, даваць яму імя і ўносіць у дзяржрэестр».

Цікавасць да агарода з дзяцінства

Дзяцінства Кацярыны прайшло ў вёсцы Літвінавічы, у сямі кіламетрах ад Кармы. У дзвюх бабуль былі агароды і шмат кветак, асабліва яркіх і моцна пахнучых аксамітак. Яны раслі не толькі ў кветніку, але і паміж градкамі з цыбуляй і бульбай.

«Тады я думала, што бабулям гэтыя кветкі падабаюцца выключна за знешні выгляд. Ужо потым даведалася, што яны здорава адпужваюць шкоднікаў. Вось і сёння аксамітак на маім участку вельмі шмат. Кампанію ім складае базілік і мята – іх моцны водар збівае з панталыку шкоднікаў, адганяе ад маіх таматаў тлю, белакрылку і павуціннага кляшча», – дзеліцца лайфхакам гаспадыня.

Калі Кацярына з мужам купілі ўчастак у Карме, першымі ў агародзе з'явіліся клубніцы і кветкі. Потым тыя самыя 60 сартоў таматаў. Іх яна планавала вырасціць у адкрытым грунце, але вясна ў той год была позняй.

«Памятаю, як сказала мужу: «Не дачакаюся, пакуль пацяплее. Давай паставім цяпліцу». Ён пабурчаў, але ўсё зрабіў. На наступны год з'явілася яшчэ адна цяпліца, потым яшчэ і яшчэ... Спрачацца са мной няма сэнсу – калі загарэлася, мяне не спыніць», – смяецца кармянка.

Муж яе пачынанне падтрымаў, але без фанатызму: у яго іншае кола інтарэсаў – рыбалка і паляванне. Дачкі таксама таматнай тэмай не вельмі цікавяцца: за лета калі хоць бы раз завітаюць у цяпліцы, ужо добра.

Усе агародныя клопаты, па сутнасці, на адной Кацярыне. І ёй, прызнаецца, так больш спакойна: ніхто нічога не пераблытае.

«Ды і памідоры не пакрыўдзяцца, – дадае гаспадыня. – Так-так, яны ж як жывыя, усё адчуваюць. Аднойчы паехала на тыдзень на мора, папрасіла маму паглядзець за агародам. Вярнулася, забегла ў цяпліцы, а там рады «пакрыўджаных» дзяцей».

З таматамі яна размаўляе, можа і пакрычаць, асабліва калі тыя пачынаюць буяць.

«Гэта калі расліны актыўна нарошчваюць бацвінне і дрэнна завязваюць плады. Такое звычайна адбываецца, калі перабраць меру з курыным памётам. У мяне ў гэтым сезоне ў адной цяпліцы таматы таксама буялі. Спачатку насварылася на іх, потым папрасіла ўзяцца за розум. Што дзіўна, паслухаліся», – смяецца агародніца.

Сацсеткі і зносіны з падпісчыкамі

Калі Кацярына працавала ў школе, падымалася ў 6 раніцы. Цяпер устае ў 7, дапамагае сабрацца малодшай дачцэ ў школу і толькі пасля гэтага ідзе ў агарод.

Дваццаць гадоў таму яна зарэгістравалася ў «Аднакласніках», спачатку дзялілася ў асноўным фота кветак. Сёння ў АК у яе амаль 6 тыс. сяброў. У 2021 годзе Кацярына завяла акаўнт у Instagram, дзе ўжо 35 тыс. падпісчыкаў, а з мінулага жніўня актыўна вядзе TikTok.

«У TikTok яшчэ год таму ў мяне было 200 падпісчыкаў, потым адно выпадковае відэа з лілеямі «заляцела», і аўдыторыя дарасла да тысячы. Я зразумела, што трэба весці і гэту старонку. Цяпер у TikTok у мяне 37 тыс. падпісчыкаў, галоўная тэма, вядома, таматы», – усміхаецца агародніца.

У сацсетках яна дзеліцца апісаннем сартоў, дэманструе іх у разрэзе, публікуе анонсы продажу насення. Часта сама з'яўляецца ў кадры, каб каментатары не называлі ўбачанае штучным інтэлектам. Бывае, загружае па тры ролікі ў дзень, бывае – маўчыць некалькі дзён, але больш за тыдзень стараецца не знікаць.

Паведамленні сыплюцца дзясяткамі: часцей за ўсё пішуць з Расіі, Эстоніі і Германіі, просяць парады, насення, расказваюць аб сваіх поспехах.

«Дзякуючы таматнай тэме ў мяне з'явілася шмат знаёмых па ўсім свеце, – прызнаецца агародніца. – Ёсць пастаянны заказчык з Аўстрыі: ён вырошчвае кармянскія таматы ўжо пяць гадоў і рэгулярна дзеліцца вынікамі – кожную восень прысылае фатаграфіі».

Звычайна падпісчыкі просяць Кацярыну «прыслаць насенне на свой густ». Для яе гэта адначасова просты і складаны запыт: угадаць, каму спадабаюцца чэры, а каму – буйныя біфы, немагчыма.

Ураджай яна збірае на сотні кілаграмаў, але дакладную вагу ніколі не лічыць. Частка ідзе пад насенне, частка – радні і сяброўкам, частка – на нарыхтоўкі.

На пытанне, колькі можна зарабіць на продажы насення, кармянка адказвае шчыра: «Гэта гісторыя не пра бізнес, а пра магчымасць фінансава падтрымліваць сваё захапленне селекцыяй праз продаж насення. Ну і крыху на хлеб з маслам зарабіць».