Савецкае дзяцінства ля сцен Брэсцкай крэпасці: ваенны штаб, масоўкі ў кіно і возера «бомбачка»

Карэнная брастчанка Наталля Дайнека правяла нам незвычайную экскурсію па мемарыяле, дзе ў савецкія гады побач з вайсковай часцю праходзіла яе дзяцінства.

На світанні 22 чэрвеня 1941 года фашысцкая Германія без аб'яўлення вайны атакавала Савецкі Саюз – пачалася Вялікая Айчынная вайна. Першы бой прыняла Брэсцкая крэпасць: у 4:15 раніцы ў той ракавы дзень на гарнізон з 7 тысяч салдат і членаў іх сем'яў абрушыўся масіраваны ўдар.

Праз 85 гадоў Брэсцкая крэпасць захоўвае памяць аб вайне, аднак сведкаў трагічных падзей з кожным годам застаецца ўсё менш. Але ёсць тыя, хто захоўвае па крупінках успаміны дзядоў і прадзедаў.

Times.by пазнаёміўся з брастчанкай Наталляй Дайнека, дзяцінства і юнацтва якой прайшлі каля Брэсцкай крэпасці. Яна правяла нам незвычайную экскурсію па мемарыяле і падзялілася гісторыяй сваёй сям'і.

Мы сустракаемся не ў знакамітага манумента «Зорка» каля ўваходу ў крэпасць, а каля каменя, які калісьці быў мяжой паміж цытадэллю і горадам.

«Крэпасць пабудавалі пры Мікалаі I, каб абараняць Расійскую імперыю. Толькі называлася яна тады Брэст-Літоўск, – пачынае расказ Наталля. – Тая крэпасць і сучасны мемарыяльны комплекс – гэта дзве розныя рэчы. Спачатку гэта была крэпасць з казематамі плошчай 4 кв. км. З цягам часу пачалі з'яўляцца форты ўнутры і звонку».

За ўвесь час існавання цытадэль перажыла Першую сусветную, Савецка-польскую і Другую сусветную войны. Кожная пакідала свой след.

«Я па адукацыі не гісторык, усё жыццё працавала ў гандлі, таму доўгіх дат, сухіх гістарычных фактаў і нейкіх паглыбленняў у ХХ стагоддзе не будзе, – спыняе нас Наталля. – Мне вельмі шмат расказваў бацька аб гэтых мясцінах, хоць ён заўсёды рабіў агаворку: «Я не магу паказаць цяпер тое, што бачыў сам у дзяцінстве». Я з кожным годам вывучаю ўсё больш гістарычных матэрыялаў, але сёння пакажу крэпасць так, як бачу яе я».

Дзядуля Наталлі родам з Беразіно. Калі пачалася Вялікая Айчынная вайна, яму было 13 гадоў. Немцы непасрэдна на яго вачах расстралялі яго бацьку. І тады ён пайшоў у партызаны.

«Дзядуля не любіў гаварыць аб вайне. З узростам я яго зразумела: як расказваць сваім дзецям і ўнукам гісторыю, што табе даводзілася забіваць людзей? Упэўнена, што ён прайшоў праз шмат жахаў, – кажа Наталля. – Бабуля таксама асабліва не дзялілася ўспамінамі. Але я дакладна памятаю, як яна гаварыла, што ў іх дома кватараваліся немцы. Яна ж тады маленькая была, разам з іншымі дзецьмі яны неяк згалілі вус аднаму з іх. Думалі – усё, расстраляюць. Але абышлося».

Бацька суразмоўніцы пайшоў па слядах дзеда і стаў артылерыстам. Усё жыццё служыў у воінскай часці, якая знаходзілася на тэрыторыі Брэсцкай крэпасці (цяпер там размяшчаецца ваенна-патрыятычны лагер).

«Вось гэта мы пад'ехалі да былых варот воінскай часці, дзе служыў мой бацька. Я была татава дачка, часта да яго бегала, таму на КПП мяне ведалі, – усміхаецца Наталля. – Далёка не ўсе турысты тут бываюць, гэта адваротны бок крэпасці, менш папулярны».

Тут ўстаноўлены помнік аднаму з кіраўнікоў абароны Кобрынскага ўмацавання Брэсцкай крэпасці, камандзіру 2-га батальёна 125-га стралковага палка, капітану Уладзіміру Шаблоўскаму.

Фашыстам удалося захапіць у палон параненых абаронцаў цытадэлі, сярод іх быў і Шаблоўскі.

Праходзячы калонай палонных па мосце, выбраўшы момант, капітан крыкнуў: «Хто не хоча заставацца ў фашысцкім палоне, за мной!» – і кінуўся з моста ў ваду. Яго і тых, хто зрабіў так, як ён, расстралялі.

«Тут ёсць заходняя і ўсходняя «падковы», так мы называем форты крэпасці. Заходняя была для нас закрыта – гэта тэрыторыя вайсковай часці. А ўсходняя была цалкам прадастаўлена нам. У дзяцінстве мы тут гулялі ў вайнушку. Дзяўчынкі былі санітаркамі, хлопчыкі – ваеннымі. Цацачнай зброі ў тыя гады не было, замест аўтаматаў былі палкі, – успамінае брастчанка. – Калі сталі старэйшымі – загаралі на гэтых узгорках, дарослыя збіралі шчаўе і святаяннік».

У 1941 годзе 1800-кілаграмовая бомба цалкам разбурыла правы кут вала. Салдаты, якія выжылі, закапалі ў адным з казематаў баявы сцяг 393-га асобнага зенітна-артылерыйскага дывізіёна. Яго знайшлі толькі ў 1956 годзе.

«Я памятаю, як мяне бацька вадзіў яшчэ маленькай і паказваў месца, дзе знайшлі сцяг. Неяк шукалі з дачкой гэта месца, але не змаглі прабрацца – цяпер тут шмат агароджаў і доступ ёсць не ўсюды», – з сумам кажа Наталля.

У 2020 годзе на тэрыторыі «падковы» размясціўся музей «Абарона Усходняга форта», які расказвае аб баявых подзвігах герояў Брэсцкай крэпасці.

«Хачу паказаць вам «бомбачку». Так мы ў дзяцінстве называлі невялікае возера глыбінёй 8 метраў. Яго не было да вайны. Пасля Вялікай Айчыннай на гэтым месцы знаходзіўся парахавы склад, які ўзарваўся. Цяпер тут вада, яна не ўбывае, – паказвае наш гід. – Мы ніколі не плавалі тут. Максімум мачылі ногі, і то гэта было вельмі небяспечна».

Небяспечныя забавы, паводле слоў суразмоўніцы, у дзяцей таксама былі: гулялі з патронамі. Знайсці цэлы патрон – шчасце. Кідалі ў агонь і хаваліся за дрэвамі – глядзелі, што будзе. На шчасце, шалёная куля нікога не параніла.

«Мы ніколі не задумваліся, што тут нешта замініравана або засталіся нейкія боепрыпасы. Паводле расказаў бацькі, тут больш бамбілі з паветра і стралялі, – дзеліцца ўспамінамі Наталля. – Стрэлы не сціхалі ў гэтых мясцінах на працягу ўсёй вайны».

Яна верыць, што людзі тут хаваліся пад зямлёй і падчас акупацыі – аб гэтым брастчанцы расказваюць дзясяткі гарадскіх легенд. Адна з іх расказвае аб Фрау Кофтун – змарнелай дзяўчыне, якая нагадвае прывід, што хавалася ў сценах крэпасці і расстрэльвала фашыстаў.

«У маё юнацтва тут было ўсё зарослае. Гэтых дарожак і газона не было. Частка Брэсцкай крэпасці належала нам – дзецям. Мы гулялі, дурэлі тут, але ніколі не забывалі, што гэта за месца. Мы ўсе ведалі, што тут адбывалася ў гады Вялікай Айчыннай вайны, – запэўнівае брастчанка. – У тыя гады ўся краіна жыла патрыятызмам. Гэта было як дыхаць: мы ўспрымалі боль вайны і любоў да радзімы з малаком маці».

Упершыню ў Брэсцкай крэпасці Наталля пабывала яшчэ ў неўсвядомленым узросце – мама гуляла з дачкой у калясцы, аб чым сведчаць фота з сямейных архіваў.

«У школьныя гады я была ў штабе Паста памяці. Мы вучылі тэорыю, маршыравалі, як салдаты. Я як дачка ваеннага не магла не ўдзельнічаць, ды і тады было вельмі пачэсна, усе хацелі быць вартавымі», – з гонарам успамінае Наталля.

Дзецьмі старэйшымі працягвалі гуляць у Брэсцкай крэпасці, аднак гэта была ўжо не вайнушка: у хлопцаў быў штаб, дзе камісарам і завадатарам была наша суразмоўніца.

«Мы абмяркоўвалі, як будзем трымаць абарону, прадумвалі стратэгію. Мясціліся на руінах недалёка ад Цярэспальскіх варот. У нас нават быў вартавы», – успамінае Наталля, калі мы заходзім у сэрца крэпасці – цытадэль.

Тут размешчаны руіны Белага палаца, дзе ў 1917 годзе быў падпісаны Брэсцкі мір. Пасля вайны на адной са сцен знайшлі надпіс «Паміраем не сарамацячы».

На плошчы мемарыялаў здымалі сцэны фільма «Бітва за Маскву». Салдаты бацькі Наталлі былі масоўкай. Дзяўчынка не магла такое прапусціць і заўсёды суправаджала бацьку на здымках.

«Памятаю, аднойчы пасля аднаго з такіх здымачных дзён мы пайшлі ў кафэ – яно адно тут было. І раптам заходзіць акцёр у нямецкай форме. Я, як убачыла, спачатку спалохалася, а потым кажу: «Тата, гэта ж немец! Трэба яго застрэліць». Мне, вядома, тата растлумачыў, але ўсё роўна было страшнавата», – расказвае Наталля.

Галоўным святам у сям'і было 9 Мая: адзначалі Вялікую Перамогу дома ў асяроддзі сям'і.

«Мае бацькі пайшлі рана. І гэта самы вялікі боль, – прызнаецца яна. – Раней гісторыя нашага горада і Брэсцкай крэпасці мяне не так моцна захапляла. Калі стала старэйшай, пачала больш цікавіцца, але спытаць, удакладніць ужо не было ў каго. Застаюцца толькі кнігі, музеі і ўспаміны з дзяцінства. Але я расказваю ўсё, што ведаю, дачцэ. Ёй ужо 11 гадоў, і яна цікавіцца гісторыяй разам са мной. Задае пытанні, сама знаходзіць нейкія факты і кожны год нагадвае мне, што 9 Мая мы ідзем на шэсце «Бессмяротны полк». Я веру, што і сваім дзецям яна раскажа аб подзвігах свайго прадзеда і яго таварышаў па службе».

Падчас прагулкі-экскурсіі па Брэсцкай крэпасці Наталля адзначае, як змянілася тэрыторыя мемарыяльнага комплексу: «З кожным годам ён становіцца ўсё лепш. Штосьці рэканструююць, штосьці дабудоўваюць. Турысты тут ёсць заўсёды. Людзі не забываюць гэта месца, і гэта галоўнае. Таму што варта забыць аб вайне, і яна зноў пачнецца».