У чым сіла, вядзьмак? Казкі Яна Баршчэўскага як сродак зразумець сябе і сваю краіну

Сёлета спаўняецца 180 гадоў, як выйшла з друку апошняя частка кнігі «Шляхціц Завальня» Яна Баршчэўскага. Гэты зборнік казак і паданняў стаўся гімнам любві да Беларусі і спробаю яе спасціжэння.

Дадаць у асноўныя
крыніцы Google

Літаратар і збіральнік фальклору Ян Баршчэўскі (1792–1851) нарадзіўся на Віцебшчыне ў сям’і шляхцічаў і святароў. Падчас навучання ў Полацкім езуіцкім калегіуме, у рознамоўных вучэбных праграмах якога антычныя філосафы мірна суіснавалі з хрысціянскімі багасловамі, Ян выказаў пэўныя мастацкія здольнасці. У неспрыяльную эпоху, калі наша літаратура стваралася пераважна па-польску, Баршчэўскі пісаў вершы і на беларускай мове.

Якім чынам звычайныя юнацка-студэнцкія захапленні дарастаюць да класічнай літаратуры, перавяртаюцца ў кнігі, якія цікава чытаць і праз стагоддзі? Безумоўна, гэта чараўніцтва. І вялікая ўнутраная праца, і глыбокае спасціжэнне жыцця таксама.

Шляхі, якія мы абіраем

Падобна многім маладзёнам свайго кола і часу, Баршчэўскі падпрацоўваў настаўнікам і гувернёрам – сёння тут, а заўтра там. Ян хадзіў пешшу, бачыў безліч краявідаў, наведваў засценкі, хутары, вёскі, фальваркі, мястэчкі і гарады, дзе камунікаваў з самымі рознымі людзьмі.

Падарожжы Баршчэўскага адбываліся ў краі, сэрцам якога было агромністае возера Нешчарда (яго берагавая лінія – самая працяглая сярод беларускіх азёр).

Вада і іншыя магутныя стыхіі прыроды сталіся крыніцаю натхнення для будучага класіка. Але не толькі яны.

Баршчэўскага скарылі пачутыя ў дарогах беларускія народныя казкі, легенды і песні. Ён быў адзін з першых нашых творцаў, хто ацаніў іх сэнс і прыгажосць, адчуў іх веліч і магію.

Беларускі народ прамаўляе…

А яшчэ Яна скаланулі да глыбіні душы шматлікія сустрэчы ў часе падарожжаў з калектыўным творцаю ўсяго гэтага моўнага багацця – простымі людзьмі.

Так, Баршчэўскі і сам зрабіўся выкладчыкам, але працягваў навучацца. Толькі цяпер яго настаўнікамі былі не айцы-езуіты, а народ.

Народ з яго адвечнымі клопатамі, непахіснымі маральнымі прынцыпамі, ненапышлівай жыццёвай мудрасцю. І невымоўнай, невычэрпнай, як Нешчарда, любоўю да роднай зямлі, вялікай прагай, каб яна нарэшце стала сваёю.

Ян слухаў і занатоўваў, ён пытаўся і атрымліваў адказы.

Верагодна, людзі давалі іх яму таксама ў выглядзе паданняў ці прыпавесцяў. О, беларускі народ любіць ціхую плынь алегорыі – сам розумам дайдзі, чалавек!

Доўгі шлях да Беларусі

Аднойчы, па далёкім ад’ездзе ў халодна-льдзісты, манерны Санкт-Пецярбург, Баршчэўскага апануе туга і смутак, ён пачне пісаць кнігу аб усім пачутым і пабачаным некалі, каб распавесці пра Беларусь іншаземцам і нават землякам. Бо ёсць жа такія сярод беларусаў, што ўсё жыццё пражылі, а галоўнага пра сябе і родны край не зразумелі.

Баршчэўскі назваў сваю кнігу так: «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях».

Выданне на польскай мове складаецца з чатырох тамоў, апошні выйшаў з друкарні ў 1846-м. Гісторыкі беларускай літаратуры адзначаюць, што выбар Баршчэўскім польскай мовы быў абумоўлены тагачаснай забаронай друку па-беларуску. Але «Шляхціц Завальня» ўсё ж уключаў словы, урыўкі і песні на беларускай – аўтар падаў іх лацінкаю.

Пройдуць доўгія 144 гады, і «Шляхціц Завальня» з’явіцца нарэшце па-беларуску, і не ўрыўкамі, а цалкам.

Дарэчы, сёлета кніга Баршчэўскага «святкуе» не толькі 180 гадоў з’яўлення на свет у выглядзе асобнага выдання, але і 10-годдзе з першага выхаду шрыфтам Брайля.

Кніга адкрывае тэлепорт

Баршчэўскі ствараў сваю кнігу не як звычайны фалькларыст ці краязнаўца. Але як пісьменнік-філосаф, якому блізкі светапогляд Гофмана і Гогаля.

Абраўшы жанравую форму казкі, Баршчэўскі распавёў, як уладкавана-пабудавана Беларусь, якія тут людзі, якая ў іх гісторыя, культура, побыт, вера, розум, злыбеды і спадзяванні.

Гэта толькі падаецца, што «Шляхціц Завальня» – забаўляльнае чытво, тэлепорт у край, дзе жывуць міфічныя лесавікі, русалкі, ведзьмакі, вогненныя духі і безліч іншых істот.

Язык павернецца назваць іх няіснымі толькі ў таго, хто ніводнага дня не дыхаў паветрам Беларусі, хто ніводнай ночы не спаў тут. Пад саламянай страхой хаціны ці пад гонтавым дахам палаца, няважна.

У гэтым краі ўсім людзям сняцца аднолькавыя сны – іншым разам яны непрацяглыя, трывожныя.

Рэальны кодэкс для няказачнай рэчаіснасці

Калі твая рэчаіснасць не Беларусь, то так, усё тут, у кнізе «Шляхціц Завальня», падасца табе змрочнай фантазіяй.

Тут у зямлі пульсуюць клятыя скарбы, а чараўнікі вырошчваюць сабе цмокаў-паслугачоў. Тут уладарыць Белая Сарока і чуюцца галашэнні Плачкі, якая ліе слёзы на магілах славутых герояў – хто памятае іх імёны?

Як жыць тут – скажы мне, паданне, навучы, казка. А галоўнае, як застацца чалавекам? Героі Баршчэўскага апавядаюць, што гэта цяжка, але цалкам магчыма. Нават для таго, хто ўжо перакінуўся ў ваўкалака.

Пазбягай зла, не рабі кепскага, не ідзі на злачынства ці здзелку з д’яблам. І тады ў тваёй асабістай гісторыі будзе шчаслівы працяг. А родная краіна стане для ўсіх па-сапраўднаму фантастычным месцам.