Як даведацца, на што вы можаце захварэць у будучыні і якія таленты развіваць – генетык пра ДНК-тэсты

Чаму адны дажываюць да 90 гадоў, а іншыя – не

У чалавека каля 25 тыс. генаў, і ад іх залежаць і наша знешнасць, і характар, і таленты, і здароўе. Прычым у ДНК зашыфравана нават схільнасць да прастуд і інфекцый, што ўжо казаць пра такія складаныя захворванні, як інсульт або інфаркт.

«Бывае, што людзі кантактуюць з хворымі на СНІД і застаюцца здаровымі. А ўсё таму, што ў іх такая ДНК, што вірус не можа ў яе ўбудавацца», – тлумачыць Ірма Масэ.

На працягу жыцця наш геном не мяняецца, гэта значыць, з якімі генамі мы нарадзіліся, з такімі і памром. Аднак сама па сабе наяўнасць пэўных генаў яшчэ ні аб чым асабліва не гаворыць. Каб яны праявіліся, патрэбны спецыяльныя ўмовы, нейкія фактары, якія іх запусцяць.

Ірма Барысаўна прыводзіць прыклад: стрэс можа паўплываць на праяўленне анкалагічных генаў.

Менавіта лад жыцця садзейнічае эфектыўнасці генаў. І калі вы ведаеце, што ў вас ёсць схільнасць, напрыклад, да сардэчна-сасудзістых захворванняў, і своечасова пазбавіцеся ад шкодных звычак (кінеце курыць, злоўжываць алкаголем, нармалізуеце вагу і будзеце фізічна актыўнымі), то інфаркту або інсульту можна пазбегнуць.

«Да нас часта прыходзяць, каб даведацца аб схільнасці да сардэчна-сасудзістых захворванняў, – кажа Ірма Масэ. – Як толькі высветліцца, што ёсць высокая рызыка інфаркту, кідаюць курыць. Хаця да гэтага некалькі гадоў не маглі завязаць са шкоднай звычкай. Вядома, хтосьці тут можа ўзгадаць прыклад Чэрчыля, які рэгулярна піў алкаголь, курыў, еў тлустую ежу і пражыў 90 гадоў, але гэта не значыць, што менавіта вы пры такім ладзе жыцця будзеце доўгажыхаром. У Чэрчыля былі іншыя гены».

Навошта правяраць гены перад спартыўнай кар'ерай

Генетыка захворванняў лепш за ўсё вывучана вучонымі. Вось чаму 16 гадоў таму ў Рэспубліканскім цэнтры геномных біятэхналогій на базе Інстытута генетыкі і цыталогіі і пачалі выдаваць генетычныя пашпарты на схільнасць да розных груп паталогій.

Цяпер гэта і цукровы дыябет II тыпу, і сардэчна-сасудзістыя хваробы, і астэапароз, і павышаны халестэрын у крыві, і атлусценне, і алкагалізм, розныя хваробы печані, непераноснасць глютэну і лактозы і не толькі.

Наступным этапам стаў запуск ДНК-тэстаў на схільнасць да высокіх спартыўных дасягненняў. Асабліва часта на такія даследаванні бацькі прыводзяць дзяцей перад пачаткам заняткаў у спартыўных секцыях.

«Калі адбіраць дзяцей толькі па фізічных паказчыках у нейкі канкрэтны момант, то вельмі многіх давядзецца адсеяць. Значна эфектыўней гэта рабіць, разумеючы генетычную карціну. Так мы зможам сказаць, якія спартыўныя напрамкі для дзіцяці больш перспектыўныя, пры гэтым – вызначыць, ці няма генаў, пры якіх некаторыя віды спорту не рэкамендуюцца», – адзначае Ірма Масэ.

Якія пашпарты самыя папулярныя

Самы папулярны генетычны пашпарт на сёння – наконт невыношвання цяжарнасці. Выкідышы не заўсёды растлумачыш медыцынскімі прычынамі, а такі генетычны аналіз дапаможа праясніць сітуацыю.

Пашпарт наконт страт цяжарнасці ў нас робяць і іншаземцы, прычым гэта не толькі жыхаркі краін-суседак. Напрыклад, неяк звярталася пара з вострава Маўрыкій: яны расказвалі, што ехалі ў Мінск менавіта за гэтым аналізам і дабіраліся два тыдні.

Як звязаны гены і дэпрэсія

Цікава, што гены ўплываюць нават на нашу рэакцыю на стрэс. З нядаўняга часу можна зрабіць і такі генетычны пашпарт і праверыць устойлівасць да псіхалагічных крызісаў. Штуршком да распрацоўкі стала сумесная беларуска-расійская саюзная праграма па вывучэнні генетычных кампанентаў псіхаэмацыянальнага статусу чалавека.

«Пасля таго як мы завяршылі праграму, я вырашыла распрацаваць тэматычны генетычны пашпарт і, шчыра кажучы, думала, што ён не вельмі будзе карыстацца попытам. Усё ж такі цана не маленькая, і ўсе больш прывыклі тэсціраваць рызыку захворванняў», – успамінае Ірма Масэ.

Аднак яе боязь не апраўдалася – вельмі часта прыходзяць менавіта за гэтым пашпартам.

«Цяпер у людзей шмат стрэсаў: і на рабоце, і дома, хтосьці разводзіцца, губляе блізкіх, у бацькоў узнікае непаразуменне з дзецьмі-падлеткамі… І калі ў чалавека ёсць гены схільнасці да псіхічных захворванняў і суіцыдаў, то трэба звярнуцца да ўрачоў за прафілактыкай або лячэннем», – тлумачыць прафесар.

Каму і калі лепш зрабіць генетычны пашпарт

Ірма Масэ лічыць, што няма сэнсу рабіць расшыфроўку ўсіх генаў чалавека. Гэта і дорага, і некаторыя з іх ніяк істотна не ўплываюць на якасць жыцця. А вось калі ў вашым родзе былі нейкія захворванні, лепш за ўсё праверыць рызыкі па гэтых напрамках і зразумець, ці перадалася такая схільнасць.

«Вядома, такія пашпарты асабліва карысныя людзям, якія працуюць у экстрэмальных умовах. У гэтых сітуацыях які-небудзь з неспрыяльных генаў можа нечакана праявіцца, таму лепш мінімізаваць рызыкі», – адзначае Ірма Масэ.

Чым раней атрымаецца зрабіць такі пашпарт, тым лепш, геном жа на працягу жыцця не мяняецца. Калі даведацца ў 20 гадоў, што ёсць схільнасць да інсульту, можна заняцца прафілактыкай і яго пазбегнуць.

Генетычны пашпарт дзецям наконт спартыўных талентаў аптымальна рабіць перад тым, як запісацца ў спартыўную секцыю.

Ці ёсць рызыка памылкі

У ходзе даследавання ў чалавека бяруць сліну, з яе вылучаюць ДНК і вызначаюць спрыяльныя і неспрыяльныя гены. Вялікая частка работы аўтаматызаваная, таксама цяпер у лабараторыі вывучаюць магчымасць выкарыстання штучнага інтэлекту.

У лабараторыі генетыкі чалавека ёсць і медыцынская ліцэнзія, і акрэдытацыя, прычым не толькі нацыянальная, але і міжнародная – Рэферэнснага інстытута біяаналітыкі ў Боне. Ва ўсіх узорах, якія туды адпраўлялі на праверку, нямецкія спецыялісты не зафіксавалі ніводнай памылкі. Гэта гаворыць пра тое, што генетычную дыягностыку ў нас праводзяць максімальна карэктна.

Ці ўплываюць гены на працягласць жыцця

Многіх цікавіць, ці можна з дапамогай генетычнага аналізу даведацца, як доўга ты пражывеш. Аказваецца, аднаго гена даўгалецця не існуе, усе працуюць у комплексе. Пры гэтым, на думку Ірмы Масэ, на працягласць жыцця ў тым ліку ўплываюць і знешнія фактары, і пазітыўны погляд на тое, што адбываецца. Менавіта гэтага пастулату яна і стараецца прытрымлівацца сама.