Беларуская дарога жыцця: гісторыя легендарных Суражскіх варот пад Віцебскам

Суражскія, або Віцебскія, вароты – адзін з галоўных феноменаў Вялікай Айчыннай вайны. Халоднай зімой 1942-га беларускія партызаны і чырвонаармейцы здзейснілі, здавалася б, немагчымае – прарвалі нямецкі фронт і стварылі эвакуацыйны калідор даўжынёй 40 км.

Люты 1942-га, самы разгар вайны, Беларусь цалкам акупіраваная. Партызаны і салдаты Чырвонай Арміі вырашаюцца на адчайны крок – атакаваць нямецкія гарнізоны пад Віцебскам. У выпадку поспеху мог утварыцца пралом у лініі фронту – дарога жыцця для мірнага насельніцтва і калідор для транзіту зброі, медыкаментаў, боепрыпасаў, дыверсійных груп. Задача амаль немагчымая, але ў нашых усё атрымалася.

Пралом, які атрымаў назву Віцебскія вароты, існаваў доўгія восем месяцаў. Падзея мела важнае значэнне для будучай Перамогі і паўплывала на расстаноўку сіл у рэгіёне. Падрабязней – у матэрыяле Times.by.

Хто, як і калі адкрыў Суражскія вароты

Поўны кантроль над тэрыторыяй Беларускай ССР нямецкія войскі атрымалі ў верасні 1941-га. Але на поўначы краіны, у непраходных Шчалбоўскіх лясах каля Суража, усё яшчэ захоўвалася савецкая ўлада. Там дзейнічалі партызанскія атрады.

Яны ладзілі засады, падрывалі масты, бралі ў палон высокапастаўленых нямецкіх афіцэраў і бясстрашна супрацьстаялі акупантам. Народныя мсціўцы разумелі: гэтага мала. І вырашыліся на буйную аперацыю.

«У лютым 1942-га Чырвоная Армія разам з партызанамі падчас Таропецка-Холмскай аперацыі штурмуе нямецкі гарнізон у пасёлку Лужасна. На подступы да Віцебска выходзяць 249-я стралковая дывізія і 51-я асобная стралковая брыгада. Галоўная задача – вызваленне Віцебска. На жаль, з-за няхваткі боепрыпасаў савецкія войскі былі вымушаны адысці на зыходныя пазіцыі. У выніку гэтага наступлення з’явіліся знакамітыя Суражскія вароты», – расказвае галоўны захавальнік фондаў Віцебскага абласнога музея Героя Савецкага Саюза М.П. Шмырова Дзяніс Якаўлеў.

На стыку флангаў нямецкіх груп армій «Цэнтр» і «Поўнач» утварыўся 40-кіламетровы прарыў паміж Усвятамі і Веліжам, які звязаў акупаваную Беларусь з Вялікай зямлёй – савецкім тылам. Калідор стаў дарогай жыцця для тысяч жанчын, старых і дзяцей.

Праз яго партызанам перадавалі правізію, зброю, патроны, медыкаменты, агітацыйную літаратуру, перапраўлялі параненых, дастаўлялі дыверсійныя групы. Дзякуючы варотам у Віцебск са сваёй спецгрупай змагла патрапіць знакамітая разведчыца Вера Харужая.

Немцы не адразу зразумелі, што адбылося

Пасля з’яўлення Суражскіх варот на тэрыторыі 15 сельскіх саветаў Віцебскай вобласці аднаўляецца савецкая ўлада. Гэта была першая беларуская зямля, вызваленая ад акупантаў. Партызаны з боем вызваляюць населеныя пункты і праз Суражскія вароты выводзяць цывільных у савецкі тыл.

«Асобна трэба адзначыць гераічную бітву каля вёскі Платы ў сакавіку 1942-га, калі ўпершыню на тэрыторыі Віцебшчыны для барацьбы з карнікамі аб’ядналіся адразу некалькі партызанскіх атрадаў. Гэта паказала эфектыўнасць узаемадзеяння народных мсціўцаў, што пасля вылілася ў стварэнне буйных злучэнняў, такіх як 1-я Беларуская партызанская брыгада», – кажа Якаўлеў.

Першая партызанская брыгада была створана 4 красавіка 1942 года. Яе кіраўніком стаў легендарны Мінай Шмыроў – Бацька Мінай. Акрамя атрада Шмырова ў склад брыгады ўвайшлі групоўкі Райцава, Біруліна, Дзіка і Воранава. Асноўнай задачай «шмыроўцаў» было ўтрыманне Суражскіх варот.

Партызаны ўсталявалі шчыльную сувязь са штабамі 360-й стралковай дывізіі і 4-й ударнай арміі. Чырвонаармейцы цалкам забяспечвалі брыгаду Шмырова боепрыпасамі і тэлефаніяй. Партызанскія групоўкі ў сваю чаргу перадавалі штабам інфармацыю пра размяшчэнне нямецкіх гарнізонаў.

Байцы трывала ўтрымлівалі Суражскія вароты і давалі магчымасць савецкім войскам не мець на гэтым участку буйных сіл. Натуральнай перашкодай для падыходу да 40-кіламетровага калідора служылі цяжкапраходныя Шчалбоўскія лясы, дзе панавалі народныя мсціўцы.

«Немцы вельмі доўга не надавалі значэння гэтаму прарыву. А калі ўсвядомілі ўсю значнасць таго, што адбылося, было ўжо позна. На першых этапах у іх не атрымалася закрыць гэтую праломіну, паколькі сілы, якія яны першапачаткова мелі, не маглі справіцца з партызанамі», – тлумачыць гісторык.

Чаму вароты не ўтрымалі

У жніўні немцы ўсур’ёз занепакоіліся прарывам, які ўтварыўся на стыку груп армій «Поўнач» і «Цэнтр». У дакументах вермахта гаварылася, што партызаны наносяць значныя страты тэхніцы і жывой сіле праціўніка, таму закрываць вочы на гэтую праблему ніяк нельга. У выніку кіраўніцтва ў Берліне прымае рашэнне правесці маштабную аперацыю па закрыцці варот.

«Толькі ў верасні 1942-га з прыцягненнем кадравых войскаў і бранятэхнікі гітлераўскім войскам удалося гэта зрабіць. Пры гэтым ёсць данясенні, што савецкая армія планавала аднавіць прарыў ужо ў пачатку кастрычніка, але па шэрагу прычын гэтага не адбылося», – канстатуе Дзяніс Якаўлеў.

У далейшым партызаны знаходзілі іншыя месцы, праз якія ў тыл ворага маглі перайсці невялікія групы дыверсантаў і перадаць на Вялікую зямлю каштоўныя звесткі. Але такіх працяглых прарываў, як Суражскія вароты, ужо не было. За час іх існавання ў савецкі тыл было эвакуіравана больш за 200 тыс. чалавек.

Бацька Мінай

Феномен Суражскіх варот – заслуга Міная Шмырова. Пад яго камандаваннем у ліпені 1941-га на Віцебшчыне быў створаны першы партызанскі атрад. Да вайны Бацька Мінай (так паважліва яго называлі мясцовыя жыхары) працаваў дырэктарам кардоннай фабрыкі ў вёсцы Пудаць. Адразу пасля ўварвання гітлераўцаў на тэрыторыю БССР у цэхах фабрыкі арганізавалі зброевую майстэрню.

«Суражскі райкам партыі даў указанне дырэктару Пудацкай кардоннай фабрыкі Шмырову і яе работнікам у выпадку акупацыі раёна пачаць партызанскую вайну. І ўжо 9 ліпеня 1941 года ў партызанскі атрад запісалася 25 чалавек. Кіраўніком стаў Мінай Шмыроў, начальнікам штаба – Павел Голубеў, камісарам – Рычард Шкрэда», – уводзіць у курс справы дырэктар Запольскай сярэдняй школы Ірына Хацейкіна.

У школьным музеі беражліва захоўваюць памяць пра тыя падзеі. Запольскі сельсавет стаў арэнай найжорсткіх карных аперацый: акупанты мсцілі мірным жыхарам за дапамогу партызанам, спальваючы вёскі дашчэнту.

«Тут здарылася асабістая трагедыя Бацькі Міная. Каб яго выманіць, немцы ўзялі ў палон чацвярых дзяцей Шмырова, якіх ён не паспеў эвакуіраваць. З кастрычніка 1941-га па люты 1942-га яны знаходзіліся ў турме ў Суражы. А потым іх расстралялі...» – адзначае намеснік дырэктара школы Наталля Вязьменава.

Партызаны прапаноўвалі Шмырову арганізаваць налёт на Сураж і паспрабаваць выратаваць яго сям’ю. Але Мінай разумеў: жывым выбрацца з гэтага катла, кішачага немцамі, атрад не зможа.

«Перад смерцю старэйшая дачка Шмырова перадала яму запіску. Дзяўчынка пісала: «Тата, не здавайся. Калі цябе заб’юць, мы не зможам адпомсціць. А калі заб’юць нас, ты за нас адпомсціш», – працягвае завуч.

Чацвярых дзяцей Бацькі Міная – 14-гадовую Лізу, 10-гадовага Сяргея, 7-гадовую Зіну і 3-гадовага Мішу – немцы пакаралі смерцю 14 лютага 1942 года. У памяць пра іх у Суражы ўсталяваны мемарыял.

Перажыць страту дзяцей Шмырову дапамагло толькі жаданне адпомсціць. І ён мсціў – жорстка і бязлітасна. На працягу васьмі месяцаў камандзір партызан не падпусціў да Суражскіх варот ніводнага нямецкага салдата.

Зорка і дзве неаднолькавыя стэлы

У памяць пра баявыя дзеянні воінаў-чырвонаармейцаў і партызан у 1977 годзе ў Заполлі ўзвялі манумент «Віцебскія вароты». На яго адкрыццё прылятаў Пётр Машэраў.

Дзве стэлы – 9 і 11 метраў – злучаны зоркай. На адной з іх адлюстраваны вобраз партызана, на другой – савецкага салдата. На заднім фоне размешчана мемарыяльная пліта з надпісам:

«У памяць аб бяспрыкладным подзвігу воінаў савецкай арміі і партызан, якія ўтрымлівалі з зімы 1941-га па верасень 1942-га разрыў лініі фронту паміж Веліжам і Усвятамі – «Віцебскія/Суражскія вароты».

Суражскім варотам прысвечана адна з самых вядомых карцін беларускага мастака Міхаіла Савіцкага «Віцебскія вароты». Драматычнае палатно, на якім адлюстраваны знясіленыя людзі, што ідуць па дарозе, можна ўбачыць у Нацыянальным мастацкім музеі.