Беларускія кнігі на сотні тысяч еўра «схаваліся» ў музеі ў цэнтры Мінска

Рарытэтныя друкаваныя выданні з ілюстрацыямі ад рукі, кнігі, выратаваныя ад агню інквізіцыі, і іншыя скарбы чалавечай думкі знайшоў Times.by у акадэмічнай бібліятэцы.

Багатая бібліятэка – абавязковы атрыбут любога больш-менш паспяховага вучонага. Нядзіўна, што адным з самых каштоўных і багатых кніжных збораў у краіне можа пахваліцца менавіта Акадэмія навук.

Шматтысячная калекцыя ўнікальных выданняў даступная не толькі для вучоных з акадэмічных колаў. Любы жадаючы можа прыйсці ў Цэнтральную навуковую бібліятэку імя Я. Коласа і ў ходзе экскурсіі пазнаёміцца з кніжнымі рарытэтамі сусветнага ўзроўню. Менавіта так і зрабіў Times.by.

Радзівілаўская Біблія

Кніжны фонд у акадэмічнай бібліятэкі велізарны і налічвае каля 170 тыс. старадрукаваных выданняў. Гэта ўсе кнігі, выдадзеныя да рэвалюцыі 1917 года. І ў экспазіцыі прадстаўлена толькі малая іх частка, расказалі нам на экскурсіі.

Сапраўдная жамчужына калекцыі – Берасцейская Біблія, выдадзеная ў 1563 годзе знакамітым беларускім магнатам, уплывовым палітыкам свайго часу, мецэнатам і культурным дзеячам Мікалаем Радзівілам Чорным.

У эпоху рэлігійных войнаў у Еўропе ў Вялікім княстве Літоўскім (беларускія землі ўваходзілі ў яго склад) мірна суіснавалі праваслаўныя, католікі, пратэстанты, мусульмане, іўдзеі і нават стараабрадцы. Мікалай Радзівіл Чорны быў адным з тых, хто падтрымліваў на беларускіх землях верацярпімасць. У свой час ён прыняў кальвінізм і, вядома, як пратэстант выступаў за выданне Бібліі на зразумелай для людзей мове.

Берасцейская Біблія была выдадзена ў яго друкарні на польскай мове. Унікальнасць гэтай кнігі ў тым, што на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай гэта першае паўнавартаснае выданне і Новага, і Старога Запавету, гэта значыць поўнае выданне Бібліі.

Выданне абышлося прыкладна ў 10 тыс. дукатаў, што складала гадавы даход Мікалая Радзівіла Чорнага. Кніга – шэдэўр не толькі старадрукаванай справы, але і ювелірнага мастацтва.

З гэтай Бібліяй звязана досыць драматычная гісторыя. Яна выйшла вялізным па тых часах тыражом – ад 1200 да 1500 экзэмпляраў. А пасля смерці Мікалая Радзівіла Чорнага галавой сям’і становіцца Мікалай Радзівіл Сіротка, які ў адрозненне ад свайго бацькі быў заўзятым католікам. Ён спаліў практычна ўсе экзэмпляры Берасцейскай Бібліі, ад агню выратавалі ўсяго каля сотні. У Беларусі зараз толькі два экзэмпляры: адзін з іх у навуковай бібліятэцы, а другі – у музеі горада Брэста.

Цяпер кошт экзэмпляра Берасцейскай Бібліі на аўкцыёне можа перавышаць сто тысяч еўра, і гэта будзе толькі стартавая цана. У музейнай экспазіцыі гэта самае каштоўнае і дарагое з прычыны сваёй рэдкасці выданне на гэты момант.

Астрожская Біблія

Дзякуючы верацярпімасці Вялікае княства Літоўскае прыцягвала самых адукаваных і перадавых людзей свайго часу, сярод іх былі і кнігадрукар Іван Фёдараў, і Пётр Мсціславец, які працаваў з ім.

Яны працавалі над выданнем першай друкаванай кнігі ў Рускім царстве – «Апостал» 1564 года, але пасля былі вымушаныя пакінуць Маскву.

Традыцыя перапісвання кніг уручную тады яшчэ была жывая. Манахі, духавенства бачылі ў Іване Фёдараве небяспечнага канкурэнта, які мог іх пазбавіць прыбытковага занятку. Пасля шэрагу інтрыг ён з’ехаў.

У Вялікім княстве Літоўскім Іван Фёдараў атрымаў запрашэнне ад знакамітага магната і палітычнага дзеяча Канстанціна Канстанцінавіча Астрожскага. Гэты глыбока веруючы чалавек быў малодшым сынам вядомага палкаводца Канстанціна Астрожскага.

Канстанцін Канстанцінавіч Астрожскі велізарную ўвагу ўдзяляў культуры ў сваім горадзе, маёнтку Астрог. Там ён заснаваў Астрожскую акадэмію і друкарню, куды і прыехаў Іван Фёдараў. Там у 1581 годзе была выдадзена Астрожская Біблія – яркі экспанат калекцыі акадэмічнай бібліятэкі.

На тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага яна стала першым поўным выданнем на царкоўнаславянскай мове ўсіх 76 кніг Старога і Новага Запавету.

Выданне ўнікальнае, захавалася ўсяго каля 350 экзэмпляраў. У ім выкарыстоўвалася выключна кананічная мова, і спецыялісты хваляць Івана Фёдарава за тое, што ў яго кнігах вельмі рэдка могуць трапляцца памылкі. На той момант ва Усходняй Еўропе гэта была самая якасная праца.

Віленскае Евангелле

Пётр Мсціславец пасля таго, як перастаў працаваць з Іванам Фёдаравым, перабраўся ў Вільню, дзе ўладкаваўся ў друкарню братоў Кузьмы і Лукі Мамонічаў. У 1575 годзе ён надрукаваў там сваё знакамітае Евангелле.

Па традыцыі і ў Заходняй, і Усходняй Еўропе ў кніжных выданнях кожнаму евангелісту адпавядае спецыяльны сімвал, або тэтраморф. Кожнае Евангелле, а іх, як вядома, чатыры: ад Мацвея, ад Марка, ад Лукі і ад Іаана, суправаджалася такім сімвалам.

У Евангеллі ад Мацвея на першым развароце адлюстроўваўся анёл. Марку адпавядаў арол, Луку – цялец, а Іаану – леў. Такі парадак быў характэрны для праваслаўнай традыцыі да рэформ Нікана.

З другой паловы XVII стагоддзя тэтраморфаў сталі выяўляць у адпаведнасці з рымскай традыцыяй, дзе Марк – леў, а Іаан – арол.

Мастацтва артылерыі

Адзін з найцікавейшых экзэмпляраў калекцыі навуковай бібліятэкі – «Вялікае мастацтва артылерыі» знакамітага вучонага Казіміра Семяновіча.

Супрацоўнікі Цэнтральнай навуковай бібліятэкі праводзілі генеалагічнае даследаванне па архіўных матэрыялах. І ёсць гіпотэза, пацверджаная шэрагам фактаў, што Казімір Семяновіч родам з тэрыторыі сучаснай Віцебскай вобласці. У яго беларускае па сваім паходжанні прозвішча, а у тых дакументах, якія захаваліся, ён называў сябе ліцвінам. Гэта значыць падкрэсліваў, што ён не паляк. Таму мы можам не сумнявацца ў тым, што Казімір Семяновіч – беларус.

Будучы неардынарнай і цікавай асобай, Казімір Семяновіч зрабіў выдатную вайсковую кар’еру – даслужыўся да звання генерала-лейтэнанта артылерыі Рэчы Паспалітай. Фактычна ён узначальваў усю артылерыю. Акрамя таго, ён быў ваенным практыкам, спецыялістам у галіне артылерыі, гарматнай справы, ён быў і вучоным.

Першае выданне Вялікага мастацтва артылерыі на латыні выйшла ў 1650 годзе ў Амстэрдаме. У музеі захоўваецца кніга, выдадзеная ў 1651 годзе на французскай мове. Такі хуткі пераклад для таго часу сведчыць пра запатрабаванасць трактата. Пазней яго пераклалі на нямецкую і англійскую мовы.

Казімір Семяновіч першым у Еўропе распрацаваў крылы адваротнай стрэлападобнасці, устройства шматступеньчатай ракеты – фактычна ён стаяў у вытокаў касманаўтыкі, якая рэалізуе яго ідэі праз чатыры сотні гадоў.

Яго кніга змяшчае шмат цікавых дэталей. Напрыклад, у ёй апісана методыка атручвання куляў. Казімір Семяновіч, будучы хрысціянінам, разважае пра тое, што не рэкамендуецца выкарыстоўваць такія кулі ў войнах з хрысціянамі, але з туркамі, калі ласка, гэта ўжо іншая вайна, свяшчэнная.

Пасля выдання сваёй кнігі ён адразу пачаў працаваць над другім томам, захаваліся яго накіды, але кнізе ўжо не было суджана ўбачыць свет. Казімір Семяновіч нечакана памёр ў 1651 годзе. Існуе версія, што ў іншы свет ён адправіўся не без дапамогі цэхавых спраў майстроў, якія бачылі ў яго кнізе пагрозу, – Семяновіч мог раскрыць сакрэты артылерыйскай справы.

Кабінет Глебкі

У бібліятэцы акрамя музея ёсць яшчэ адна не менш цікавая лакацыя – мемарыяльны кабінет знакамітага беларускага паэта Пятра Глебкі.

У гэтым кабінеце класік ніколі не працаваў, але абсталяванне, мэбля, канцылярскія прыналежнасці, гадзіннікі настольныя і ручныя – усё гэта належала яму.

Але галоўнае багацце гэтага кабінета – гэта кнігі. Яны ўсе належалі Пятру Глебку і пасля былі перададзены бібліятэцы. Тут ёсць выданні нават канца XIX стагоддзя, напрыклад энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона – энцыклапедычная класіка таго часу і гонар любога інтэлектуала, які паважае сябе, пачатку XX стагоддзя і савецкай эпохі.

На бачным месцы ў кабінеце вісяць партрэты Пятра Фёдаравіча і яго жонкі Ніны Іларыёнаўны пэндзля беларускага савецкага мастака Мікалая Іванавіча Гусева. Менавіта ён быў аўтарам сцяга Беларускай ССР 1951 года, які стаў правобразам сучаснага дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь.

Матылі Еўропы

У калекцыі бібліятэкі ёсць адна з кніг шматтомнага французскага выдання «Матылі Еўропы». Яно ўнікальнае перш за ўсё сваімі малюнкамі. Яго афарміцелем была мастак Марыя Хехенер.

Нават для рэвалюцыйнай Францыі канца XVIII стагоддзя гэта быў унікальны выпадак: пасля друку Марыя Хехенер уручную малявала ілюстрацыі ў кожны том. У яе быў свой уласны сакрэтны склад фарбаў, які яна нікому не выдавала, – ілюстрацыі захавалi яркасць да нашых дзён.

Прыходскі летапіс

Падчас працы па сістэматызацыі фондаў бібліятэкі выявіўся цікавы гістарычны дакумент. Гэта царкоўны прыходскі летапіс Славаціцкай Свята-Георгіеўскай царквы.

Калі гавораць пра царкоўную дакументацыю, то перш за ўсё на розум прыходзяць метрычныя кнігі, таму што менавіта ў іх шукаюць сваіх продкаў. Але з сярэдзіны XIX стагоддзя праваслаўных святароў абавязалі весці яшчэ адзін дадатковы від дакументацыі – царкоўна-прыходскія летапісы. Святары ў іх фіксавалі найбольш важныя, яркія падзеі з жыцця свайго прыходу. У тым ліку гісторыю будаўніцтва храма і нават статыстыку.

У цяперашні час у Беларусі ўсяго 33 захаваныя царкоўна-прыходскія летапісы – прытым, што прыходаў налічвалася больш за 5 тыс. Таму кожны экзэмпляр уяўляе каштоўнасць для гісторыкаў.

У летапісе храма (першапачаткова ўніяцкага), пабудаванага ў канцы XVIII стагоддзя магнатам Вішнявецкім, інфармацыя пра прыхаджан пачынае дэталёва фіксавацца з 1881 года.

Гэты царкоўны прыходскі летапіс асабліва каштоўны тым, што даведзены ні многа ні мала да 1938 года. Гэта тэрыторыя знаходзілася тады ў складзе Польшчы, але прыход захаваўся і дзейнічаў.

Цяпер гэта храм велікамучаніка Георгія Пераможцы ў аграгарадку Славацічы. Царква перабудоўвалася, але рысы храма XVIII стагоддзя захаваліся.

Птушкі Амерыкі

Самае яркае і незвычайнае выданне ў калекцыі бібліятэкі нам паказалі ў канцы экскурсіі. Гэта кніга «Птушкі Амерыкі» (Birds of America) Джона Джэймса Адзюбона». Экзэмпляр – факсімільнае выданне, якое было надрукавана ў Лейпцыгу ў 1972 годзе. Арыгінал кнігі датуецца 1827–1838 гадамі.

Перш за ўсё кідаецца ў вочы яе памер. Справа ў тым, што Адзюбон маляваў птушак у натуральную велічыню. Гіганцкі фармат кнігі Адзюбон назваў «double elephant folio» (падвойны слановы фаліянт): вышыня кожнай старонкі – 127 сантыметраў.

Поўны экзэмпляр «Птушак Амерыкі» змяшчае 435 расфарбаваных уручную адбіткаў гравюр памерам 90 на 60 сантыметраў, на якіх выяўлены 1065 птушак, што прадстаўляюць 489 розных відаў.

Джон Джэймс Адзюбон змог знайсці інвестараў для выдання сваёй кнігі толькі ў Еўропе. У праекце прымалі ўдзел найбагацейшыя людзі таго часу і нават кароль Вялікабрытаніі Георг IV. Першае выданне налічвала менш за 200 экзэмпляраў, і многія з іх не дайшлі да нас. Адзін з поўных збораў у снежні 2010 года сышоў з аўкцыёну за $11,3 млн. Асобныя арыгінальныя лісты на аўкцыёнах прадаюць за дзесяткі тысяч долараў.

Асаблівую каштоўнасць кнізе Адзюбона дадае той факт, што многія з намаляваных ім птушак зараз лічацца вымерлымі відамі. Гэта робіць яе лепшай крыніцай для вывучэння птушак Паўночнай Амерыкі.

Убачыць усю гэтую прыгажосць можна, проста запісаўшыся на экскурсію ў Цэнтральную навуковую бібліятэку імя Якуба Коласа НАН Беларусі.