Экскурсія «па-пінкавіцкі»: у музеі Коласа на Палессі спяваюць песні і ладзяць квесты

Цяперашні будынак, у якім размяшчаецца музей паэта, стаіць на гістарычным фундаменце народнага вучылішча, закладзеным яшчэ ў 1863 годзе. За час свайго існавання ён некалькі разоў перабудоўваўся.

Ідэя стварэння музея, прысвечанага гадам знаходжання Канстанціна Міцкевіча на пінскім Палессі, належыць Івану Калошу. У пачатку 60-х гадоў ён прыехаў у Пінкавіцкую сярэднюю школу, якая з 1952 года носіць імя народнага паэта Якуба Коласа, выкладаць беларускую мову і літаратуру.

Стаў збіраць па ваколіцах першыя экспанаты, запісваў на магнітафонную стужку ўспаміны мясцовых жыхароў, вучняў Коласа. Пазнаёміўся са сваякамі песняра, якія не раз потым бывалі ў Пінкавічах.

Іван Калоша шмат гадоў быў захавальнікам музея і сам вёў экскурсіі. Праз гады, будучы ўжо вядомым краязнаўцам, напісаў кнігу «Пінкавічы і Вішавічы: мінулае і сучаснае» – далёка не кожная вёска можа пахваліцца такім летапісам.

У 1987 годзе пачатковая школа пераехала, і экспазіцыі вырашылі аддаць увесь будынак. Пасля рамонту літаратурна-краязнаўчы музей Якуба Коласа расчыніў дзверы 11 лістапада 1990 года.

Экскурсія «па-пінкавіцкі»

Па добрай традыцыі гасцей тут сустракаюць яшчэ на ўваходзе ў сядзібу. Ужо шмат гадоў, з 2014 года, з пінскім перыядам жыцця беларускага класіка знаёміць экскурсавод Жанна Верыч.

Яе намаганнямі звычайная аглядная экскурсія ператварылася ў інтэрактыўны квест з глыбокім паглыбленнем у жыццё і творчасць пісьменніка ў палескай глыбінцы пачатку XX стагоддзя.

Жанна Верыч – чалавек унікальны: філолаг, паэтэса, педагог, метадыст раённага Цэнтра творчасці, распрацоўшчык экскурсійных маршрутаў, адзін з самых крэатыўных гідаў па пінскай пешаходцы, аўтар турыстычнага праекта «Адпачынак па-пінкавіцкі» і пры гэтым мама семярых дзяцей. Яе нястомнай энергіі хапае на ўсё.

На экскурсіях яна гаворыць вершамі і толькі па-беларуску. Часта выкарыстоўвае і мясцовы каларытны дыялект: «Экскурсантам вельмі падабаецца, калі я размаўляю «па-пінкавіцкі», асабліва тым, хто са сталіцы. І нават расіяне просяць не пераходзіць на рускую мову».

Госці прыязджаюць з усёй Беларусі, а таксама з іншых краін. Толькі ў мінулым годзе музей наведалі каля трох тысяч чалавек.

І працягвае: «Вялікую цікавасць у наведвальнікаў выклікае і лакацыя, дзе можна прымераць традыцыйнае адзенне, якое насілі палешукі ў тыя часы, калі тут жыў і працаваў пісьменнік. Яны з задавальненнем робяць сэлфі на памяць у антуражы аўтэнтычнай сельскай хаты».

«Царскія ўмовы»

Кватэра Коласа ў Пінкавічах знаходзілася вельмі зручна – адразу ў будынку вучылішча.

У вольны час ён вельмі любіў гуляць па вёсцы, выходзіць на бераг Піны. Размаўляў з мясцовымі жыхарамі, збіраў і запісваў фальклор. Сярод іх ён хутка заваяваў аўтарытэт і павагу. Пазней Колас пісаў: у Пінкавічах у яго былі «царскія ўмовы» жыцця.

Гэтыя мясціны з іх непаўторнымі пейзажамі, балотамі і паводкамі, прастата і шчырасць палешукоў засталіся глыбока ў яго сэрцы і пазней знайшлі адлюстраванне на старонках аднаго з найвялікшых твораў «На ростанях».

У сям'і Міцкевічаў было дзевяць дзяцей. У 1902 годзе памёр яго бацька, і калі малады настаўнік прыехаў у Пінкавічы, то вырашыў забраць да сябе самых малодшых братоў Юзіка і Міхася.

«Не кожны малады чалавек і ў той час так бы зрабіў. Ён жа мог у вольны час хадзіць на вячоркі, ездзіць у Пінск, адпачываць… Але ён замяніў ім бацькоў, быў самым лепшым старэйшым братам і строгім настаўнікам», – расказвае экскурсавод.

У памяць аб вянчанні

У Пінкавічах Канстанцін Міцкевіч працаваў з восені 1904 года да студзеня 1906 года.

Жыццёвыя дарогі зноў прывялі яго ў гэтыя мясціны ў 1912 годзе – ён прыехаў выкладаць у Пінск у прыходскае вучылішча каля чыгуначнага вакзала.

Менавіта ў гэтым горадзе адбылася адна з самых лёсавызначальных сустрэч у яго жыцці – ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Марыяй Дзмітрыеўнай Каменскай, з якой шмат гадоў яны пражылі ў шчаслівым шлюбе. Яна была настаўніцай у чыгуначнай школе для дзяўчынак.

У памяць аб іх шлюбе ў Пінску ў 2019 годзе на званіцы Свята-Варварынскай царквы ўстаноўлена памятная таблічка.

Маладая сям'я здымала пакой недалёка ад чыгункі – у доме ў фельчара Арсенія Балевіча на былой вуліцы Водаправоднай (цяпер Івана Чуклая). У ім і па гэты дзень жывуць сваякі Балевіча. Тут жа ў верасні 1914 года ў Міцкевічаў нарадзіўся першынец Даніла.

Ад куфара да чамадана ў Амерыку

«Усяго ў нашым музеі каля тысячы экспанатаў», – расказвае Жанна Верыч.

У чатырох залах сабраны прадметы, звязаныя з перыядам работы Канстанціна Міцкевіча ў Пінкавічах і гісторыяй самой вёскі.

Экспазіцыя пачынаецца з хола. Сярод карцін ёсць вышыты крыжыкам партрэт Коласа – над яе стварэннем да 140-годдзя з дня нараджэння класіка паўгода працавала мясцовы бібліятэкар Святлана Мажароўская. Бюст народнага паэта падораны сталічным Літаратурна-мемарыяльным музеем Коласа.

Асобны экспанат – фотаальбом вядомай амерыканскай падарожніцы Луізы Бойд, якая прыехала з экспедыцыяй на Палессе ў 1934 годзе. Некаторыя жыхары Пінкавічаў пазнаюць на яе 100-гадовых фатаграфіях сваіх продкаў.

Больш за сто экспанатаў, якія ілюструюць побыт палешукоў, знаходзяцца ў першай зале «Сялянская хата», якраз на тым месцы, дзе былі жылыя пакоі настаўніка.

«Трохпакаёвая кватэра Міцкевіча была прыбудавана да школы. І гэта экспазіцыя паказвае, у якіх умовах ён жыў у той час», – тлумачыць Жанна Верыч.

У ёй можна ўбачыць традыцыйнае ўбранне сельскай хаты пачатку ХХ стагоддзя – печ, кросны, драўляны куфар, шырокія лавы, ручнікі, а таксама абутак і адзенне. Сярод прадметаў сельскага побыту – посуд, ступа для збожжа, жалезны прас на вуглях і многае іншае.

«У 90-х была цікавая гісторыя – калі жаніх і нявеста з суседніх вёсак рыхтаваліся да вяселля, знікла электрычнасць. А ўборы яны яшчэ ў парадак прывесці не паспелі – тады іх бабулі дасталі вось такія ж прасы старажытныя і імі папрасавалі адзенне», – расказвае з усмешкай экскурсавод.

Сярод унікальных экспанатаў – лямпа бакеншчыка, саламяныя галошы, вялікі чамадан з лазы, з якім палешукі ў надзеі на лепшую долю ад'язджалі ў эміграцыю ў Амерыку, Аргенціну, Бразілію, Аўстралію.

Быў «сімпатычны вельмі»

У наступнай зале можна ўбачыць прадметы, якія выкарыстоўваліся ў школе пачатку мінулага стагоддзя: буквар 1903 года, пісьмовыя прылады, «планшэт» таго часу – грыфельныя дошкі для пісьма, дапаможнік з парадамі аб выхаванні дзяцей – кіраўніцтва Лядава 1875 года.

Сярод музейных рарытэтаў – кніга царкоўных запісаў 1799–1810 гадоў і арыгінальны нумар часопіса «Нива» за 1904 год, выдадзены ў Санкт-Пецярбургу, пасведчанне аб заканчэнні Пінскага народнага вучылішча 1915 года.

Цытатамі на стэндах аформлены ўспаміны вучняў пра Канстанціна Міцкевіча. Экскурсантам расказваюць, як малады настаўнік вазіў іх на экзамены ў Жабчыцы, стаў хросным у сям'і Аляксандра Лоя, хадзіў на вячоркі, іграў на скрыпцы і быў «сімпатычны вельмі».

За шклянымі вітрынамі – арыгінальныя лісты і фатаграфіі, бібліятэка з выданнямі Якуба Коласа і вядомых пісьменнікаў з аўтографамі, скрыпка Івана Калошы, на якой ён іграў, праводзячы экскурсіі.

Можна ўбачыць, як выглядала тая самая знакамітая петыцыя пану Скірмунту, напісаная настаўнікам ад імя сялян. Менавіта з-за яе яму неўзабаве і давялося развітацца з Пінкавічамі – яго накіравалі працаваць у Верхменскае народнае вучылішча пад Стоўбцамі.

Вельмі падабаецца наведвальнікам магчымасць сфатаграфавацца з маладым і модным Міцкевічам – а ён быў франтам, сцвярджае Жанна Верыч, – не так даўно ў музеі вырашылі вырабіць яго макет у поўны рост. Ад жадаючых зрабіць фота адбою няма.

«Паляванне за экспанатамі»

Пры музеі дзейнічае аб'яднанне юных экскурсаводаў «ГіД» («Гаваркія і дапытлівыя»). Пад кіраўніцтвам нястомнай Жанны Верыч яе падапечныя не раз займалі першыя месцы на рэспубліканскіх конкурсах, у тым ліку краязнаўчых, творчых, журналісцкіх. А іх відэаролікі аб Пінкавічах і музеі дэманструюць наведвальнікам на экскурсіях.

Добрай традыцыяй стала правядзенне конкурсу сярод школьнікаў па пошуку новых экспанатаў. Акцыя называецца «Паляванне за экспанатамі» – хлопцы з сельскіх школ абследуюць дамы сваіх бабуль і дзядуль, ваколіцы і заўсёды знаходзяць нешта цікавае, што можа папоўніць краязнаўчую і этнаграфічную калекцыю.

Нярэдкія госці ў Пінкавічах – сваякі песняра, з якімі супрацоўнікі музея шмат гадоў падтрымліваюць цесную сувязь.

Бывалі тут унукі Коласа: Марыя Міхайлаўна, Вера Данілаўна, Андрэй Данілавіч Міцкевічы. На тэрыторыі сядзібы расце прыгожая разгалістая бяроза – яе да 90-годдзя Якуба Коласа ў 1972 годзе пасадзіў яго брат Іосіф Міцкевіч.

Музей у Пінкавічах – гэта не проста збор артэфактаў і старажытных рэчаў, а жывая гісторыя, цікавасць да якой не згасае.