Фанфары над горадам: чаму гродзенская каланча падае сігнал кожны дзень

Хто іграе на вежы ў цэнтры Гродна і ці можна трапіць на назіральную пляцоўку пажарнай каланчы.

32-метровая цагляная вежа на скрыжаванні вуліц Замкавай і Давыда Гарадзенскага – унікальны для Беларусі помнік архітэктуры.

Яе з'яўленню папярэднічаў маштабны пажар. 29 мая 1885 года агонь знішчыў амаль усе драўляныя дамы ў цэнтры горада. Пазней на месцы згарэлых драўляных будынкаў з'явіліся новыя цагляныя будынкі. Але сачыць за пажарнай абстаноўкай было неадкуль. Спачатку пабудавалі драўляную вежу, аднак яна не спраўлялася са сваёй задачай. У 1902-м на яе месцы пабудавалі мураваную каланчу.

25 ліпеня ў Беларусі адзначаецца Дзень пажарнай службы. Напярэдадні гэтай даты журналіст Times.by пабываў у гродзенскай каланчы, даведаўся цікавыя факты і разам з дзясяткамі турыстаў паслухаў сігнал трубача.

Найстарэйшае дэпо Беларусі

Нашым правадніком у гісторыю стала старшы інспектар сектара прапаганды і ўзаемадзеяння з грамадскасцю Гродзенскага гарадскога аддзела па НС падпалкоўнік унутранай службы Ірына Качан. Яна аўтар чатырох кніг аб развіцці пажарнай службы Гродзеншчыны.

Сустракаемся з Ірынай Іванаўнай у Музеі гісторыі пажарнай службы. Ён размяшчаецца там жа, дзе каланча і пажарная аварыйна-выратавальная частка №1. Гісторыя апошняй пачалася з пажарнага абозу, які дыслацыраваўся менавіта на гэтым месцы яшчэ ў 1840-х гадах. Само ж дэпо (найстарэйшае ў Беларусі), часткай якога з'яўляецца вежа, пабудавалі ў 1903–1904 гадах.

Пабудавалі яго па тыпавым праекце канца XIX стагоддзя – аналагічныя будынкі былі пабудаваны ў Санкт-Пецярбургу, Іркуцку (там дэпо і вежа захаваліся да гэтага часу) і Беластоку.

Дэпо складалася з пажарнай рамізы, дзе захоўвалі абсталяванне і павозкі, каравульнага памяшкання і каланчы.

Шэсць ярусаў над горадам і 120 прыступак

Цагляная вежа, пабудаваная ў модным у тыя гады стылі эклектыкі, мела шэсць ярусаў. З першага на другі можна было трапіць толькі праз спецыяльны пажарны лаз. З другога яруса на кругавую аглядную пляцоўку вяла вітая лесвіца са 120 прыступкамі. На пляцоўцы было ўстаноўлена ажурная каваная агароджа і шатровы навес. З яе за абстаноўкай у горадзе кругласутачна сачылі два наперадгледзячыя – пазней пакінулі аднаго.

Вайна і прыродныя катаклізмы не закранулі вежу, яна захавалася амаль у нязменным выглядзе да нашых дзён. Цагляны мур у добрым стане, а пры рамонце абнавілі ўнутранае асвятленне і праклалі праводку ў спецыяльных латунных трубках, каб драўляныя канструкцыі каля падмурка і наверсе былі ў бяспецы.

Як на каланчы загучаў сігнал

Традыцыя падачы сігналаў з пажарных веж існавала яшчэ ў XIX стагоддзі.

«І не толькі па трывозе, была цэлая сістэма падачы сігналаў. Яны гучалі і па ўрачыстых момантах, напрыклад з нагоды ўтварэння пажарнага таварыства – кароткая фанфара», – расказвае Ірына Качан.

У 1920-я гады ў Слоніме існавала добраахвотная пажарная вежа. З яе падавалі сігнал – кароткі фрагмент паланэза Агінскага. Але яна была разбурана падчас Вялікай Айчыннай вайны пры бамбёжцы горада, і сёння застаўся толькі фрагмент будынка.

Пасля рэканструкцыі пажарнага дэпо ў Гродне гэту традыцыю адрадзілі: упершыню за шмат гадоў сігнал прагучаў у 2009 годзе ў Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь. З тых часоў гэта адбываецца штодзённа.

Цікава, што ў Расію гэта традыцыя вярнулася ў 2023 годзе менавіта дзякуючы гродзенскай каланчы.

«У той год на базе Гродзенскай вобласці праводзілася міжнародная калегія з удзелам выратавальных ведамстваў. Міністр па надзвычайных сітуацыях Расіі, пачуўшы нашага трубача, быў уражаны і задаўся пытаннем: «Калі вежы перыяду Расійскай імперыі, дык чаму нашы расійскія не гучаць?» І ў тым жа годзе некаторыя загучалі», – падзялілася гісторыяй Ірына Качан.

У вежы – свой трубач

Унікальнасць гродзенскай каланчы ў тым, што кожны дзень сігнал падае жывы чалавек. Цяпер на вежы іграе трэці па ліку трубач – Дзмітрый Кісель.

«У першага было прозвішча Мінін. Потым шукалі Пажарскага, але не знайшлі. Стаў Старавойтаў, а затым прыйшоў Кісель», – усміхаецца Ірына Качан.

46-гадовы Дзмітрый Кісель – работнік Гродзенскага абласнога ўпраўлення МНС. Скончыў музычнае вучылішча, раней іграў у аркестры Гродзенскай ваеннай камендатуры і вось ужо 10 гадоў з'яўляецца трубачом пажарнай каланчы. На час адпачынку і ў прадугледжаныя графікам выхадныя яго заменяе іншы работнік МНС з музычнай адукацыяй.

Штодзённа трубач апранае мундзір, стылізаваны пад форму брандмайстра XIX стагоддзя, каску, зробленую па ўзоры XIX стагоддзя, і пераадольвае 120 прыступак, каб падняцца на вежу і абвясціць сігналам жыхароў і гасцей Гродна: у горадзе ўсё спакойна.

«Гродна ў розныя поры года зусім розны – зялёны, жоўты, шэры, сонечны, хмарны. Але заўсёды прыгожы. Мне пашанцавала з вышыні 32 метраў глядзець на гэту прыгажосць кожны дзень», – кажа Дзмітрый.

Калі паслухаць трубача

Мелодыя гучыць у 11:58. Чаму не роўна апоўдні? У 12:00 б'юць старажытныя куранты на Фарным касцёле, які размешчаны непадалёку. Каб сігналы не накладваліся, на пару хвілін зрушылі час.

У нотным сшытку трубача – 7 мелодый.

«Першапачаткова планавалася, што на кожны дзень тыдня будзе свая фанфара. Мы назіралі за рэакцыяй гледачоў і звярнулі ўвагу, што асобныя мелодыі выклікаюць асаблівае захапленне. У дні вялікага наплыву турыстаў я стараюся падаваць сігнал з вежы менавіта гэтымі мелодыямі», – расказвае Дзмітрый.

Паводле яго слоў, самыя бурныя апладысменты выклікае фанфара «Квітней, Беларусь», з захапленнем прымаюць «Каб любіць Беларусь нашу мілую». Часам, у святочныя або выхадныя дні, Дзмітрый спускаецца да гледачоў. Ненадоўга – але турысты паспяваюць зрабіць з ім фота на памяць.

Флюгер і Мона Ліза

На вяршыні пажарнай каланчы ўстаноўлены флюгер – фігура пажарнага, які трымае за хвост пеўня, які спрабуе вырвацца. Птушка выбрана не выпадкова: чырвоны певень – сімвал агню.

Гэты флюгер першапачаткова не ўваходзіў у архітэктурную задуму. Яго змясцілі на вежу ў 1980-я гады пасля правядзення рамонтна-будаўнічых работ.

Франтон пажарнай часці ўпрыгожвае роспіс работы гродзенскага мастака Уладзіміра Качана, на якой адлюстраваны беларускія агняборцы розных эпох. Твар адной з дзяўчат у форме МНС на ёй нагадвае Мону Лізу.

«Мастак намаляваў яе як камплімент нашым дыспетчарам-дзяўчатам. Яны ў нас усе прыгожыя», – усміхаецца Ірына Качан.

Ці можна падняцца на вежу

Яшчэ ў мінулым годзе на вежу можна было падняцца ўсім жадаючым, але пасля абследавання канструкцый было прынята рашэнне закрыць яе для масавых наведванняў.

«Апорныя канструкцыі з карабельнай хвоі – арыгінальныя, іх не мянялі. Каб захаваць помнік архітэктуры ў існуючым выглядзе, доступ вырашылі абмежаваць. Падымацца могуць толькі спецыялісты для тэхнічнага агляду і абслугоўвання», – тлумачыць Ірына Качан.

Журналісту Times.by пашанцавала пабываць там, калі доступ яшчэ быў адкрыты, прайсці па тых самых 120 прыступках і захаваць гістарычную частку горада з вышыні.