«Гэта і ёсць наша жыццё»: творчы подзвіг Барыса Сачанкі

15 мая спаўняецца 90 гадоў з дня нараджэння беларускага пісьменніка і выдаўца Барыса Сачанкі. Times.by прыгадвае асноўныя вехі жыцця і дзейнасці літаратара.

Барыс Сачанка (1936–1995) прапусціў праз сваё сэрца боль беларускага народа, наканаваны яму ў XX стагоддзі. Вайна і Чарнобыль – Сачанка з веданнем справы зрабіўся іх летапісцам як пісьменнік і публіцыст.

Вялікія трагедыі, якія пагражалі беларусам татальным знішчэннем, прывялі Сачанку да высновы, што дбаць трэба не толькі пра людзей, але і пра кнігі. Найперш пра энцыклапедыі, што распавядаюць пра мову, гісторыю і культуру беларусаў. Таму ён энергічна займаўся і выдавецкай справай.

Дзіця, якое зазірнула ў бездань

Дзяцінства Сачанкі было падобнае на аповесць у традыцыях суровай ваеннай прозы. Уявіце сямігадовага хлопчыка з вёскі Вялікі Бор на Хойнікшчыне, якога ў 1943 годзе разам з бацькамі запіхваюць у таварны вагон пад дуламі аўтаматаў і лай аўчарак. А потым вязуць у невядомасць – у Нямеччыну.

Там палонных прымушаюць працаваць на ферме ажно да мая 1945 года. Пасля Сачанкі трапляюць у лагер для перамешчаных асоб, якіх амерыканцы агітавалі ехаць у ЗША. Але для бацькоў хлопца і яго самога адзіны магчымы выбар – роднае Палессе. Туды яны нарэшце і вярнуліся.

Для Сачанкі вайна – не сухі тэкст з падручніка ці каляровая паштоўка да свята Перамогі. А зведаныя асабіста холад, голад, страх, роспач.

І шчымлівая пустэча ў грудзях. Пасля вяртання дадому Барыс убачыў на месцы роднай вёскі спрэс адно папялішча. Фашысты спалілі Вялікі Бор разам з 265 аднавяскоўцамі Сачанкаў. Яшчэ 118 жыхароў вёскі загінулі на франтах.

«Хросны бацька» беларускіх кніг

Творчы дэбют Сачанкі адбыўся ў 1960 годзе, калі ў часопісе «Маладосць» выйшла апавяданне «Плынь». За першы ганарар ён набыў прыгожую шарсцяную тканіну – матулі на сукенку.

З таго часу Сачанка стварыў звыш 40 кніг – па адной кнізе на кожны год дарослага жыцця. Пісьменнік даражыў кожнай хвілінай, і таму ўставаў у шэсць гадзін раніцы і працаваў да ночы.

Калі б Сачанка проста пісаў кнігі, ён ужо б застаўся ў гісторыі літаратуры. Але ён яшчэ «будаваў» нашу кніжную цывілізацыю як рэдактар і выдавец.

У выдавецтве «Мастацкая літаратура» Сачанка ініцыяваў выданне 100-томнай бібліятэкі «Скарбы сусветнай літаратуры». Дзякуючы найперш яго намаганням выйшла каля двух дзясяткаў тамоў.

Пасля, у 1993-м, Сачанка ўзначаліў «Беларускую энцыклапедыю». Выданне новай універсальнай 18-томнай энцыклапедыі ён лічыў найважнейшай дзяржаўнай справай.

Надзейны сябра з чулай душой

Нягледзячы на высокія пасады і ўзнагароды (Сачанка меў у тым ліку два ордэны «Знак Пашаны»), ён быў вельмі прыязным, гасцінным чалавекам.

Сачанка сябраваў з самымі рознымі людзьмі. У адносінах для яго галоўным было, каб чалавек быў шчыры, сумленны, разумны, любіў Беларусь і рабіў усё для яе будучыні.

Аб сваіх сябрах Сачанка часам клапаціўся, як аб родных. Да прыкладу, калі ўся сям’я сябрука, цяжка грыпуючы, ляжала з высокай тэмпературай, ён мог нечакана завітаць да іх з лекамі і поўнай авоськаю прадуктаў.

Кожны год на 15 мая – на Барысоўе, як сябры пісьменніка звалі між сабою ягоны дзень нараджэння, – у шчодрай і гасціннай хаце Сачанкаў збіралася шмат людзей. Але і ў іншыя дні яго дзверы былі шырока адчыненыя.

Найперш застанецца памяць

«Нельга так жыць, каб не пакінуць аб сабе ніякай памяці», – прамаўляе адзін з кніжных герояў Барыса Сачанкі. А сам пісьменнік аднойчы занатоўвае ў дзённіку: «Я ўжо дні чатыры нічога не пішу. А гэта – дрэнна. У галаву тады лезе абы-што. Трэба пісаць, пісаць, нягледзячы ні на што...».

Для Сачанкі гэта сапраўды было галоўным. Здаецца, ён паспяваў рабіць усё. Не толькі пісаць кнігі і артыкулы (і фельетоны для сатырычнага часопіса «Вожык»), але і збіраць беларускія старадрукі, знаходзіць у архівах невядомыя рукапісы і факты пра нашых пісьменнікаў, удзельнічаць у рабоце Генеральнай Асамблеі ААН, займацца мастацкімі перакладамі (з сербскай, славацкай, польскай моў), складаць энцыклапедыі…

Напружаны, знясільваючы рытм жыцця прывядзе Сачанку да раптоўнай смерці. Народны пісьменнік Беларусі Іван Шамякін адзначыць, што «памёр Барыс Іванавіч як салдат, на баявым пасту ў сваім рабочым кабінеце».

Поруч з кутком любімых кніг, якім ён цалкам прысвяціў сваё жыццё.