Там, дзе ручнікі гавораць: адзін дзень на фестывалі ткацтва ў Неглюбцы

Ручнікі ў Неглюбцы ў гэты дзень былі ўсюды: на фотазонах, сцэне, кірмашовых прылаўках і нават на бярозах. Белыя палотнішчы з чырвонымі, чорнымі і зялёнымі ўзорамі развяваліся на ветры, быццам сама вёска вырашыла ўбрацца да свята.

Дадаць у асноўныя
крыніцы Google

У аграгарадку Веткаўскага раёна прайшло свята ткацтва «Кросенцы». Назва паходзіць ад беларускага слова «кросны» – так называюць ткацкі станок. Сюды прыехалі майстры, музейшчыкі, аматары народнага строю і госці, якія вырашылі хаця б ненадоўга прымераць на сябе ролю ткачоў.

Неглюбка даўно вядома як адзін з буйнейшых цэнтраў ручнога народнага ткацтва. Тут захаваліся старажытныя арнаменты, асаблівая закладная тэхніка і традыцыя ствараць ручнікі, у якіх кожны ўзор мае сваё значэнне. У снежні 2025 года неглюбская тэкстыльная традыцыя была ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА, якая мае патрэбу ў тэрміновай ахове.

Чаму мясцовыя майстрыхі не падпісваюць свае работы

Неглюбскія ручнікі лёгка пазнаць па складаных геаметрычных і раслінных арнаментах. Даследчыкі налічваюць больш за 120 традыцыйных матываў: «крывулі», «кучараўкі», «козлікі», «павукі», «рэдзькі», «яблынькі», «жабкі». Кожны малюнак – своеасаблівае пажаданне гаспадарам дома дастатку, любові, здароўя, ураджаю і дабрабыту.

Гасцей свята сустракалі майстрыхі Неглюбскага сельскага цэнтра ткацтва Людміла Кавалёва, Таццяна Суглоб і Алена Дзямчыхіна. На іх – адноўленыя касцюмы неглюбскага строю: тканыя спадніцы-андаракі, хусткі, святочныя галаўныя ўборы. У такім убранні нават сучасная модная здымка выглядала б зусім дарэчы.

«Мы аднавілі традыцыйны жаночы касцюм неглюбскага строю, – расказала Times.by Людміла Кавалёва. – Адзенне замужняй жанчыны адрознівалася ад дзявочага. Рознымі былі і галаўныя ўборы. Хустку, напрыклад, тут завязвалі па-асабліваму. А дзяўчаты насілі кубак з рознакаляровымі стужкамі».

Людміла Васільеўна пераехала ў Неглюбку з Брагінскага раёна ў 1980-х, выйшла замуж за мясцовага жыхара і паступова асвоіла ткацтва. Вучылася ў неглюбскіх майстрых – тады кросны стаялі амаль у кожным доме.

«Колькі вырабаў за гэтыя гады саткала, ужо не злічыць, – усміхаецца яна. – Але падпісваць ручнікі ніколі не хацелася. Навошта псаваць палатно? Мы не прыдумваем узоры нанава, а паўтараем тыя, якімі карысталіся нашы продкі. Хоць мне раяць ставіць маленькі знак на адвароце – амаль непрыкметна».

Сёння Людміла Кавалёва разам з калегамі захоўвае старажытную закладную тэхніку і вучыць ткацтву дзяцей. Гэта асабліва важна для Неглюбкі, дзе хатнія кросны цяпер ёсць у адзінак.

Госці паспрабавалі сябе ў ткацтве

На свяце кожны жадаючы мог паспрабаваць сябе ў ролі ткача. У аднаго са старадаўніх кроснаў працавала Наталля Кадзетава, прадстаўніца цэнтра рамёстваў Новай Гуты Гомельскага раёна. Пальцы майстрыхі хутка перабіралі ніткі, выраўноўвалі аснову будучага ручніка, папраўлялі нацяжэнне.

Паміж белымі ніткамі пазней з'явяцца чырвоныя, чорныя і зялёныя. З іх паступова складзецца традыцыйны малюнак – строгі, рытмічны і, на першы погляд, зусім не просты.

«У аснове гэтага ручніка шашачкі. А яшчэ ўседлівасць і ўважлівасць, – смяецца Наталля. – Пастаянна трэба лічыць, так што ткацтва нядрэнна трэніруе матэматыку».

Кроснам, за якімі яна працавала, каля ста гадоў. Яны зроблены ў Неглюбцы, хоць прынцып іх устройства знаёмы любой ткачысе.

«А як даўно вы навучыліся ткаць? Страшна было ў першы раз?» – пытаюцца госці.

«Было страшна цікава, – адказвае майстрыха. – Я прыйшла ў ткацтва з чыстага ліста, без маміных і бабуліных сакрэтаў. Каля дзесяці гадоў таму прыехала ў Неглюбку на летнік. Тыдня заняткаў хапіла, каб разабрацца ў тэорыі, а далей пачалася практыка. Без яе нікуды. Калі ёсць магчымасць, саджуся за кросны і тку паясы, ручнікі, абрусы».

На просты двухколерны ручнік для каравая вопытнай майстрысе можа спатрэбіцца каля трох дзён. А складаная работа з багатым арнаментам і некалькімі колерамі патрабуе месяца, а часам і больш.

Фатаграфіі, у якіх засталася вёска

Ад кроснаў госці пераходзілі да выставы, падрыхтаванай супрацоўнікамі Веткаўскага музея стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Фёдара Шклярава. Старыя чорна-белыя і каляровыя фатаграфіі размясцілі непасрэдна на ручніках – атрымаўся не проста збор здымкаў, а апавяданне пра людзей, сем'і і знікаючыя вёскі.

Малодшы навуковы супрацоўнік музея Святлана Петрышэнка тлумачыць: «Неглюбка калісьці была цэнтрам цэлага куста паселішчаў. У яго ўваходзілі Ляда, Канавалава, Селішча, Перадавец і іншыя вёскі. У некаторых сёння засталося па некалькі жыхароў, а асобныя населеныя пункты ўжо зусім апусцелі».

Сярод фатаграфій – здымак дзвюх дзяўчынак з Ляда. Яны былі сяброўкамі, нарадзіліся і памерлі ў адзін год і сябравалі ўсё жыццё. Адна з іх, Настасся Грынькова, пазней працавала майстрам у мясцовым цэнтры рамёстваў: вяла гурток ткацтва, вучыла дзяцей падрыхтоўваць кросны і знаёміла з мясцовымі традыцыямі.

На старым здымку дзяўчынкі стаяць у традыцыйных убраннях, а на шыі ў іх – гарлячкі, мясцовыя ўпрыгажэнні, якія сёння назвалі б чокерамі. На фестывалі Святлана паказвала, як іх плесці, і расказвала, у чым любілі выхваляцца неглюбскія модніцы.

«На адной з фатаграфій ёсць і мая сям'я: бабуля, мама, іншыя родныя, – кажа яна. – Для мяне гэта асабліва дарагі здымак. Такія фатаграфіі дапамагаюць убачыць гісторыю не ў кнігах, а ў тварах людзей».

Кірмаш без сувенірнага пылу

Фестываль не абмежаваўся кроснамі і выставамі. На кірмашы можна было купіць галаўныя ўборы, упрыгажэнні, лялек-абярэгаў, тканыя вырабы і рэчы з матывамі неглюбскіх арнаментаў.

Каля вітрыны Наталлі Рашэтнік аншлаг. Былы галоўны бухгалтар ужо каля пятнаццаці гадоў займаецца рамяством. Яна шые чапцы, каптуры, пачолкі і іншыя галаўныя ўборы па старажытных узорах.

«Цяпер асабліва пытаюцца пра чапцы, – расказвае майстрыха. – Адзін галаўны ўбор шыецца не менш за тры дні. Больш за ўсё часу займае пошук тканіны. Я выкарыстоўваю стары лён, бавоўну, вінтажны аксаміт – сучасны матэрыял не заўсёды дае патрэбнае адчуванне».

Гомяльчанка Наталля выбрала галаўны ўбор з элементамі неглюбскага арнаменту і льняныя каралі з бурштынам. Яе сяброўка Вольга купіла для мужа ляльку-абярэг Спірыдона.

Сяброўкі прыехалі ў Неглюбку ўпершыню, але ўжо вырашылі вярнуцца: даведаліся пра летнікі, дзе можна навучыцца ткацтву, і захацелі паспрабаваць свае сілы за сапраўднымі кроснамі.

Мінчанкі Ала і Наталля тым часам гулялі па свяце ў хустках-лябёдках. Іх форму сапраўды можна параўнаць з птушкай: тканіна мякка падымаецца над галавой і разыходзіцца па баках. Хусткі ім завязала мясцовая жыхарка Марыя Савасцёнак, якой на свяце падзякавалі за захаванне традыцыі.

«У Неглюбцы мы не ўпершыню, але кожны раз прыязджаем як у першы, – кажуць сталічныя госці. – Тут усё па-сапраўднаму: людзі не проста паказваюць старадаўнасць, а жывуць ёю. Відаць, што традыцыю перадаюць дзецям і ўнукам».

Пад вечар ручнікі на бярозах усё так жа варушыліся ад ветру, а каля кроснаў не змяншалася чарга.

І ў гэтым, бадай, быў самы дакладны адказ на пытанне, ці жывая традыцыя: пакуль хтосьці лічыць ніткі, вучыцца набіваць малюнак і пытаецца ў майстрыхі, з чаго пачаць, неглюбскі ручнік застаецца не музейным экспанатам, а часткай жывой культуры.