Як ажываюць цацкі дзеда Юрлы: мінчанін робіць драўляных лялек у старажытнай тэхніцы

Мінскі майстар Юрый Шараў працуе ў рэдкай сёння тэхніцы механічнай цацкі: калі рух рычага запускае шасцярэнькі і процівагі і драўляныя фігуркі пачынаюць варушыць рукамі, нагамі або лапамі, круціць галавой, імітаваць ігру на музычных інструментах.

За гады працы Юрый Шараў стварыў дзясяткі механічных лялек. І кожная не сама па сабе, а частка гісторыі, пад якую майстар стварае тэматычны фон і дэкарацыі.

Мілыя мордачкі жывёл, замілавальныя выразы лялечных твараў, малюсенькія гузікі на сурдутах, ідэальна прыладжаныя адна да адной дахоўкі дахаў. Паслухмяныя механізму фігуркі танцуюць, хітра ўсміхаюцца, узмахваюць крыламі.

Times.by завітаў у майстэрню, каб убачыць спектакль, які паказваюць цацкі.

У сацыяльных сетках майстар падпісаны як дзеда Юрла. Першы склад растлумачыць проста – частка імя, а другі?

«Старэйшая дачка неяк заявіла: ты як тата Карла – ажыўляеш драўляныя цацкі, – успамінае суразмоўца. – Я пажартаваў, маўляў, не смець квапіцца на святое. Дачка тут жа зарыентавалася: будзеш дзеда Юрла. Так і прывязалася».

Юрыю Шараву нядаўна споўнілася 65, а механічныя драўляныя цацкі ён робіць з 2014-га. Убачыў у інтэрнэце работы ў незвычайнай тэхніцы і загарэўся ідэяй паўтарыць.

«Шукаў работы майстроў, вывучаў, як усё арганізавана, паўтараў, затым адаптаваў пад сябе, – расказвае ён. – На мой погляд, усё пачынаецца з капіравання. Глядзіш на выраб, які цябе ўразіў, і спрабуеш стварыць падобнае. І галоўнае ў гэтым – не паказаць, маўляў, глядзіце, як я магу, а разумець, што менавіта ты хочаш сказаць сваёй работай».

Тэму будучай цацкі можа падказаць нават узор, у які складваюцца гадавыя кольцы на спіле дрэва.

Часам ідэі з'яўляюцца літаральна з паветра: аднойчы Юрый Шараў задумаўся, як перадаць павеў ветру. У пошуках адказу змайстраваў канструкцыю, у драўлянай рамцы якой замацаваны дзьмухавец. Калі пракруціць рычаг, кветка пачынае круціцца вакол сваёй восі. Пры гэтым драўляныя часткі механізма не датыкаюцца. Магія тлумачыцца проста: унутр плашак уманціраваны аднолькава зарыентаваныя магніты – падыходзячы адзін да аднаго, пачынаюць адштурхоўвацца, задаючы рух.

Дзьмухавец – адна з нешматлікіх канструкцый, рычаг якой можна круціць як па гадзіннікавай стрэлцы, так і супраць яе.

Большасць механізмаў можна запускаць строга ў адзін бок. Майстар паказвае на прыкладзе яркага скамароха: паварочвае рычаг, і лялечка звонка адбівае абцасікамі рытм. Калі паспрабаваць пракруціць у адваротны бок, становіцца відаць, як рычаг бярэ на злом вось, якая адказвае за падняцце кірмашовай марыянеткі. Націснеш крыху мацней – механізм трэсне, і вясёлы скамарох павісне безжыццёвай лялькай.

Самы маленькі выраб – цацка-качка для лялькі памерам не больш за курынае яйка.

А адна з самых вялікіх – Гарбун з Нотр-Дама вышынёй каля 70 см. Каробкай-асновай для яе стала французская хлебніца XIX стагоддзя. Гэта работа стваралася пад заказ і паехала да калекцыянера ў Вялікабрытанію. Юрый Шараў бачыць у гэтым асаблівы сімвалізм: вучыўся ён менавіта па тэхніцы брытанскай школы.

У Брытанію паехала і кампазіцыя па матывах фільма «Насферату, сімфонія жаху». Юрый Шараў рабіў персанажаў, а калекцыянер – інтэр'ер пакоя, у якім граф Орлак апошні раз сустракаецца са сваёй ахвярай.

«Спачатку думаў адмовіцца ад заказу – вампірска-гатычная гісторыя для мяне занадта змрочная, – успамінае майстар. – Але мяне падкупіў аргумент, што гэта тэма не смерці, а вечнага кахання. Самым сімвалічным ва ўсёй гэтай задуме стаў пераезд калекцыянера. Куды, вы думаеце? У Скарбара! Ад якога рукой падаць да абацтва Уітбі, куды Брэм Стокер «адправіў» карабель з Трансільваніі з труной Дракулы на борце».

Цяпер у майстэрні знаходзіцца і першая лялька майстра – усходняя танцоўшчыца вышынёй 20 см. На бісерны касцюм для гэтай маленькай паненкі пайшло амаль 5 метраў бісернай ніткі. Выраб стаў падарункам адной добрай знаёмай, якая калісьці займалася ўсходнімі танцамі.

Цяпер лялька часова вярнулася для рамонту. Майстар расказвае, што на паломку ўплывае не толькі неакуратнае абыходжанне. Пыліцца на паліцы без руху таксама шкодна, таму запускаць механізм трэба штодзень.

Адной з самых знакавых работ Юрый Васільевіч называе сумесную творчасць з мастачкай з Обнінска Вольгай Пастальчук пад назвай «Рома + Уля = К». Работа ўдзельнічала ў фестывалі абрэзкавага шыцця «Душа Расіі».

На фоне ўтульнага дворыка размясціліся фігуркі хлопчыка і дзяўчынкі: ён трымае ў руках букет дзьмухаўцоў, яна – пушыстага ката. Варта пракруціць ручку механізма – і лялькі ажываюць, а маленькая катрынка найграе матыў з «Рамэа і Джульеты». Юрый Шараў успамінае, што спачатку хацелі агучыць работу дзіцячай калыханкай.

«Вольга працуе ў тэхніцы тэкстыльнай пластыкі – выходзяць дзівосныя тканевыя лялькі, – адзначае суразмоўца. – І матэрыялы выбірае не простыя – з гісторыяй. Асновай для будучых цацак можа выступіць старая коўдрачка, у якую ўхутвалі не адно пакаленне малышоў. Або бабуліна квяцістая хустка, якая яшчэ захоўвае ледзь улоўны пах духоў».

Асноўныя інструменты, якія выкарыстоўвае Юрый Шараў, – стужачная піла, электралобзік, бормашынка са здымнай аснасткай.

Акуратным стосам ляжаць дошкі і спілы – аснова будучых цацак. Побач – дэталі, з якіх Юрый робіць муляжы: дрот, пластык, папера. А вось тонкія дэталі лепіць з самазастываючага пластыку. Тлумачыць, што мучыцца, выпілоўваючы з дрэва маленькія гузікі, пялёсткі або пальцы, няма ніякага сэнсу.

Папера не заўсёды толькі расходнік для накіда. Юрый Шараў паказвае эпізод з мультфільма «Віні Пух», дзе ўсе дэталі папяровыя: і мядзведзь падымае лапку, узлятаючы на паветраным шары, а з вулея – пакорлівыя руху папяровага ж рычага – выглядаюць і зноў хаваюцца пчолы.

На другім лістку адлюстраваны вожык, які шукае ў тумане каня. У яго варушацца лапкі і мерна пагойдваецца клунак на плячы.

Большая частка вырабаў усё ж такі з дрэва. Такія цацкі рухаюцца дзякуючы спецыяльнаму механізму ўнутры і ручному прываду. Кручэнне рычага перадае рух на вертыкальную вось, на якой замацавана фігурка. Шасцярэнькі круцяцца, цацка выконвае пэўнае дзеянне – махае рукой, танцуе, бяжыць.

Але круціць трэба з пэўнай хуткасцю, інакш страціцца рытм руху. Прыклад глядзім на Кроліку з дэкарацый «Алісы ў Краіне цудаў». Калі рухаць рычаг з сярэдняй хуткасцю – казачны персанаж у эфектным сурдуце бяжыць і дзелавіта махае пярэднімі лапкамі. Але калі павялічыць тэмп, то бег зменяць хаатычныя тузанні, быццам яго токам прашыла.

Юрый Шараў філасофствуе: будзеце круціць рычаг занадта хутка – страціце сутнасць руху і проста змарнуеце час. А час вельмі не любіць, калі яго марнуюць. Гэта фраза з «Алісы ў Краіне цудаў» запісана на драўляным гадзінніку над уваходам у майстэрню.