Лёс адной сядзібы: як аднаўляюць маёнтак Альфрэда Ромера ў Каралінове

Альфрэд Ромер – прадстаўнік найстаражытнейшага саксонскага роду, ураджэнец Вільна. Але менавіта тут, у маленькай вёсцы Пастаўскага раёна, ён знайшоў сваё каханне, Ванду Сулістроўскую, і стварыў галоўныя працы.

Адна з іх – «Хрыстос і сірата» – дагэтуль упрыгожвае касцёл Іаана Хрысціцеля ў Камаях. Больш за 100 гадоў паства малілася перад ёй, не ведаючы, хто яе аўтар. Устанавіць аўтарства палатна даследчыкі змаглі толькі ў 2002 годзе. Яшчэ адзін яго шэдэўр – «Пінская Мадонна» – можна ўбачыць у саборы Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі на Палессі.

Ромер шмат ездзіў па вёсках, замалёўваў сялянскае адзенне, тыпы твараў, хатнія рэчы. Дзякуючы яго працам сучасныя вучоныя ведаюць, якім было беларускае Паазер'е 150 гадоў таму.

Канстанцін Хурс, як і Альфрэд Ромер, апынуўся ў Каралінове з-за жонкі. Жонка Канстанціна, Алена, нарадзілася на Пастаўшчыне. Сям'я праводзіла тут шмат часу, а калі купіла домік у вёсцы Швакшты, стала прыязджаць яшчэ часцей.

Падчас адной з такіх паездак Канстанцін і Алена пазнаёміліся з мясцовым мастаком і ад яго даведаліся, што ў Каралінове ёсць сядзіба з багатай гісторыяй, якую трэба ратаваць. Група мастакоў спадзявалася выкупіць дом Ромераў, але ім гэта было не пад сілу.

Сядзібу, хоць яна была практычна разбурана, тады выставілі на таргі амаль за 50 тысяч беларускіх рублёў. Жадаючых купіць яе за такія грошы не знайшлося, і яшчэ некалькі гадоў дом Ромера цярпліва чакаў новых гаспадароў.

«Мы з жонкай прачыталі, што разбураецца фасад касцёла ў Зембіне, якому 400 гадоў. І нам так сумна стала ад гэтага, што ўспомнілі пра сядзібу ў Каралінове. На гэтай хвалі прыехалі сюды зноў – і ўбачылі, што за гэтыя гады ўсё стала яшчэ горш: абвалілася частка даху. Цана, як аказалася, таксама – на 80%. Мне здаецца, пакупнікоў ужо не чакалі, і нашаму з'яўленню вельмі ўзрадаваліся», – успамінае Канстанцін.

На момант куплі тэрыторыя настолькі зарасла, што будынак ужо не праглядаўся з дарогі, а прабірацца да ганка давялося праз бур'ян у чалавечы рост.

Расчыстка ўчастка, пошук інжынера і архітэктара, якія разумеюць, як працаваць з такой далікатнай фактурай, замена даху… Часу, сіл і грошай ужо зрасходавана столькі, што тыя 9,7 тысячы, з якімі давялося расстацца на аўкцыёне, сёння здаюцца сімвалічнай сумай. А гэта ж толькі «кансервацыя», каб будынак зусім не разваліўся. Да канца работы – яшчэ гады і сотні тысяч рублёў.

«Ну… Трэба ж чымсьці карысным у гэтым жыцці займацца! – парыруе Канстанцін у адказ на пытанне аб тым, як собіла яму ў гэта ўцягнуцца. – Гэта і праўда цяжка… Але затое як цікава. Гэта месца мне неяк па-чалавечы вельмі шкада, каб нават не паспрабаваць. Я веру, што яго яшчэ можна захаваць і адрадзіць».

Ён марыць ажывіць гняздо Ромераў: праводзіць на тэрыторыі мастацкія пленэры, арганізаваць галерэю сучаснага мастацтва і невялікі арт-гатэль, дзе змогуць спыніцца турысты.

«Патэнцыял тут дакладна ёсць! Калі ўдасца расчысціць праход да ракі, адкрыецца маляўнічы пейзаж, якім любаваўся з вокнаў Альфрэд Ромер, а ў яблыневым садзе можна будзе стварыць парк скульптур, – загараюцца вочы суразмоўцы. – Упэўнены, людзі будуць сюды прыязджаць. Недалёка Нарач, Браслаў, Блакітныя азёры, а яшчэ Відзы, Камаі, Лынтупы з іх унікальнымі касцёламі. Сядзіба Ромера ўпішацца ў турыстычны маршрут. Асабліва калі людзі даведаюцца пра яе гісторыю».

Гэты дом належаў шляхецкаму роду Сулістроўскіх, якія падчас паўстання Кастуся Каліноўскага хавалі тут паўстанцаў, – сярод іх быў і Альфрэд Ромер. У пакаранне па загадзе Міхаіла Мураўёва сядзібу спалілі дашчэнту. А самога Ромера пасадзілі ў Дынабургскую крэпасць: пасля вызвалення ён вымушаны быў прадаць усё, што ў яго было, і выехаць у Еўропу.

Але праз дзесяць гадоў мастак вярнуўся, у 1874-м ажаніўся з Вандай Сулістроўскай і разам з жонкай пасяліўся ў той самай, нанава адбудаванай на папялішчы сядзібе. Тут і правёў наступныя дзесяць гадоў – самыя плённыя ў сваім жыцці.

Памёр Альфрэд Ромер у 1897-м, жонка перажыла яго амаль на 50 гадоў. Пасля таго як у 1939-м Заходняя Беларусь увайшла ў склад СССР, сядзібу нацыяналізавалі, а Ванда стала «кватаранткай» у сваім жа доме, дзе ёй выдзелілі пакой. Яна пражыла тут да 1944 года – яе магіла непадалёку, на вясковых могілках.

Пасля 1939-га сядзіба пабачыла нямала: спачатку тут была бальніца, у гады Вялікай Айчыннай – прытулак для жыхароў спаленых вёсак, а з 1951-га да 2005-га – школа. Пасля яе пераезду будынак, якому прысвоілі статус гісторыка-культурнай каштоўнасці – узор драўлянага дойлідства ХІХ стагоддзя, – стаяў закінутым…

Цяпер Канстанцін збірае гістарычныя сведчанні, архіўныя фота, успаміны аб сядзібе па еўрапейскіх архівах і аўкцыёнах.

«Увесь вечар над гэтым магу прасядзець і не заўважыць, так гэта займальна. Аднаўляць гісторыю роду і дома – гэта сапраўдны гістарычны дэтэктыў, – дзеліцца суразмоўца. – Удалося знайсці дзённікі дачкі Ромера: яны ўжо перакладзены, і я хацеў бы выдаць іх. А нядаўна знайшоў і запісы самога мастака, якія ён рабіў падчас зняволення. Там і яго разважанні, і малюнкі. Думаю, людзям будзе цікава гэта ўбачыць».

Адна з яго ўдач – дзве графічныя работы Ромера, якія ўдалося выкупіць на аўкцыёне ў Вільнюсе.

«Забаўны момант: маёмасць мая, але яна павінна знаходзіцца на тэрыторыі Літвы, паколькі гэта каштоўнасць, якая належыць краіне. Атрымліваецца, трэба дом у Вільнюсе пад карціны купіць?» – разважае Канстанцін.

Каб усё ж такі прывезці работы ў Беларусь хоць бы на час, яму давялося атрымаць афіцыйны запыт з Пастаўскага краязнаўчага музея. Дазвол далі ўсяго на год, цяпер карціны трэба везці назад.

Канстанцін прызнаецца: ён разумее, што можа так і не ўбачыць вынікаў сваёй працы. Таму будзе рады і валанцёрскай дапамозе, і паплечніку, які захоча нараўне з ім укласці свае сілы і сродкі ў адраджэнне гэтай сядзібы.

«Будзе здорава знайсці аднадумца. Пакуль мяне падтрымлівае толькі жонка… Ну і сябры кажуць «здорава ты прыдумаў», але ні разу сюды не даехалі. Здараецца, падаю духам, калі бачу, што зноў нешта вынеслі, зламалі, адбілі кавалак фундамента ў пошуках манет, – не ўтойвае Канстанцін. – А потым прыбяру, скашу траву, сонца выгляне – і ўсё становіцца на свае месцы. Ромер ствараў тут тое, што перажыло стагоддзі. Вось і нам трэба проста працягваць рабіць тое, што належыць».