Марсіянскія хронікі: што стала з касмічнай вёскай на Палессі за 25 гадоў

Космас вакол нас

Забаўна, але ў Беларусі цэлыя два Марсы: адзін знаходзіцца ў Дзяржынскім раёне Мінскай вобласці і суседнічае з Юпітэрам, другі – у Лоеўскім раёне Гомельскай вобласці і калісьці межаваў з Венерай. Венеры няма ўжо шмат гадоў, але Марс яшчэ трымаецца.

Сваю незвычайную назву вёска атрымала ў 20-х гадах мінулага стагоддзя, калі ў маладым СССР толькі пачыналі думаць аб асваенні космасу, марылі аб рэактыўных рухавіках і міжпланетных падарожжах. Але першым «каланізатарам» Марса фантазіраваць было няма калі – трэба было ўздымаць сельскую гаспадарку і карміць сям'ю.

Ішоў час, мясцовы калгас развіваўся, і вёска расла. Згодна з перапісам 1959 года насельніцтва Марса складала 116 жыхароў, але ўжо праз 40 гадоў яно скарацілася амаль у пяць разоў. Цяпер тут жывуць усяго пару чалавек.

За апошнія гады Марс быццам бы «аддаліўся» ад Зямлі: на дарожным знаку, які інфармуе аб адлегласці ад трасы да вёскі, цяпер адзначана 3 км, хаця 25 гадоў там быў усяго 1 км.

Цяпер на Марсе (менавіта «на», а не «ў» – крыху ніжэй тлумачэнне гэтага феномена) у самым разгары восень. Мы зачапілі апошнія дні бабінага лета, у абдымках якога на хутары асабліва ўтульна.

Адзіная вуліца «разразае» вёску на дзве часткі: па левым баку засталося чатыры жылыя дамы, па правым – тры. На некаторых участках стаяць цяпліцы і пчаліныя вуллі, відаць сляды актыўнай агародніцкай дзейнасці. Паўзакінутае, але вельмі каларытнае паселішча запрашае на экскурсію па марсіянскіх прасторах.

Карэнны марсіянін

Колькі існуе вёска, столькі мясцовыя жыхары з гордасцю кажуць: «Жыву на Марсе», а не «ў Марсе», ігнаруючы правілы мовы і называючы сябе марсіянамі.

Адзін з такіх – Сцяпаныч, карэнны жыхар Марса. Ён тут нарадзіўся, рос і хадзіў у школу. Адвучыўся ў Гомелі ў дарожна-будаўнічым тэхнікуме і ўсё жыццё працаваў кіроўцам аўтобуса. У маі выйшаў на пенсію. На Марсе ў яго ёсць бацькоўскі дом і невялікая гаспадарка.

«Даглядаю дом, як магу. Здароўе ўжо не тое. Жонка і дзеці (яны жывуць у Рэчыцы) кажуць: усё кідай, хопіць сябе мучыць. Не магу – гэта ж душа мая… Тут агарод, бульба, кабачкі, курачкі. Хачу да зімы зрабіць агароджу. Матэрыял ёсць, толькі здароўя няма, суставы ўжо не тыя. Вось пайшоў капаць, кетарол піў. Ведаеш, што такое кетарол? Абязбольвальнае. Моцнае. Вып'ю – тады магу працаваць гадзін пяць-шэсць», – расказвае аб нюансах вясковага жыцця Сцяпан Сцяпанавіч.

Ён – адзіны, хто жыве ў вёсцы круглы год і зімуе тут адзін. Калі становіцца зусім сумна, ад'язджае на пару дзён у Рэчыцу да сям'і. Але потым кожны раз вяртаецца.

«Езджу туды-сюды, туды-сюды – карміць гаспадарку трэба. Толькі куры і пеўні засталіся. Да мінулай вясны была яшчэ старэнькая кабыла Марта – добры рабочы конь. Яму было 29 гадоў. Калі бацькі былі жывыя, трымалі кароў і свіней. Цяпер ужо нікога не засталося, як і людзей», – з сумам канстатуе адзіны пастаянны жыхар Марса.

Мы паказваем Сцяпанычу фатаграфіі 25-гадовай даўнасці, на якіх яго аднавяскоўцы яшчэ жывыя, а вясковыя вуліцы мнагалюдныя.

«Гэта Мікалай, добры мужык быў. Заўсёды ўсміхаўся. Гэта дзед Шура, дзед Міша, баба Оля, баба Вера… А гэта мама мая! І сабачка наш Палканчык, з якім яна кароў пасвіла. Ох, як даўно гэта было. Можна я забяру гэту фатаграфію?» – старажыл вёскі перабірае здымкі і быццам бы адматвае час на 25 гадоў таму.

Патанулая Венера

Чаму Марс назвалі Марсам, Сцяпан Сцяпанавіч дакладна не ведае. Астраномаў у гэтай мясцовасці ніколі не было, але быў пан, які захапляўся зоркамі. Высяляючы частку сваіх сялян для асваення новых тэрыторый, ён жартам называў іх «перасяленцамі на іншыя планеты». Быццам так з яго лёгкай рукі на Лоеўшчыне заснавалі спачатку Марс, потым Венеру. Але ёсць і іншая легенда.

«Гэта вясковая байка, якая перадавалася з пакалення ў пакаленне. Пагаворвалі, маўляў, каморніка, які складаў план нашага і суседніх паселішчаў, звалі Маркус. Дык вось ад гэтага быццам бы пайшло. А так гэта ці не так – хто ведае», – паціскае плячыма карэнны марсіянін.

Побач з Марсам шмат іншых вёсак з экзатычнымі назвамі: Рэкорд, Усход, Барэц, Чаплін, Мядзведзіца, Пуцяводная Звязда… Была Венера, але, згодна з паданнямі, яна патанула, як Атлантыда, і цяпер знаходзіцца на дне Днепра-Брагінскага вадасховішча.

«Я яшчэ быў шкетам, і мы ездзілі на балота збіраць журавіны ў тое месца, дзе калісьці стаяла Венера. У маім дзяцінстве гэтай вёскі ўжо не было», – успамінае суразмоўца.

Як вёска стала хутарам

Два разы на тыдзень у Марс прыязджае аўтакрама. Можна купіць хлеб, каўбасу, малако, крупы – увогуле, усё, што трэба сельскаму жыхару. Яшчэ ездзіць пошта і дастаўляе газеты, канцылярыю і навіны з «вялікай зямлі».

На вачах Сцяпаныча некалі шумная вялікая вёска ператварылася ў практычна безжыццёвы хутар. На адзінай вуліцы Садовай засталося сем дамоў – калісьці іх было каля 100. Цяпер на гэтым месцы чыстае поле або бур’ян.

«Няма людзей у нас на Марсе. Шмат дзе такая ж сітуацыя. Вы ж ездзіце па краіне, бачыце. У вялікіх вёсках людзі яшчэ жывуць. Страдубка [суседняя вёска, цэнтр сельсавета] яшчэ трымаецца, таму што яна знаходзіцца на беразе Дняпра і там многія купілі сабе дачы. А старэйшых там амаль не засталося, як і ў нас. Сумна», – падагульняе суразмоўца.

«Пакуль ногі носяць, буду ездзіць сюды»

У вёсцы мы сустрэлі яшчэ двух жыхароў. Вячаслаў прыехаў у Марс з Гомеля па бульбу, тут у яго моцны домік і вялікі ўчастак з агародам.

«Калісьці тут жыла мая бабуля, і тут я правёў усё сваё дзяцінства. Цяпер мы з жонкай, братам і яго сям'ёй ездзім сюды, як на дачу. Для нас гэта асаблівае месца – месца сілы», – дзеліцца ўспамінамі мужчына.

Вясной, калі наступае сезон адпачынкаў і агародаў, у вёску прыязджаюць усе астатнія, хто хоць як-небудзь звязаны з Марсам, і жывуць тут да глыбокай восені.

Любоў Анатольеўна таксама нарадзілася тут, хадзіла ў мясцовую школу, а цяпер спакойна адпачывае на пенсіі, даглядаючы любімыя кветкі і сад.

«Пачатковая школа непасрэдна ў вёсцы была, тры класы, а потым у Страдубку хадзілі. Гэта бацькоўскі дом, я яго перааформіла, і тут у нас з мужам цяпер дача. Самі мы жывём у Гомелі», – расказвае дэталі жанчына.

Каб яшчэ больш пусціцца ў настальгію, мы прапануем ёй паглядзець на фатаграфіі Марса ўзору 2001 года.

«Гэта сусед мой Міша. Даўно яго ўжо няма. А вось гэта – дом вунь там стаяў, ужо знеслі гэты дом. Там бур’ян цяпер. Бачылі? Нікому справы няма да гэтага бур’яну – ні сельсавету, нікому. Я ўсіх ведаю на гэтых фатаграфіях!» – Любоў Анатольеўна паглыбляецца ў прыемныя ўспаміны пра мінулае.

«Раней вёска была вельмі вялікая. Але я адсюль не планую ад'язджаць назаўсёды, гэта для мяне памяць. Пакуль, як кажуць, ногі носяць, буду ездзіць», – дадала яна і на развітанне пачаставала нас хрусткімі марсіянскімі яблыкамі.

«Антонаўка», вельмі смачныя. Нідзе такіх не знойдзеце!» – прарэкламавала Любоў Анатольеўна свой ураджай.

Пакідаючы Марс, злавілі сябе на думцы: вёска не памірае, яна проста заснула. І хочацца верыць, што калі-небудзь на яе вуліцах зноў будзе шумна, як 70 гадоў таму.