Ручнікі з Неглюбкі ёсць у ААН і Метраполітэн: цяпер іх можна ўбачыць і ў Мінску

Беларускае ткацтва – гэта сапраўдны свет сімвалаў і знакаў, які дайшоў да нас з мінулага. У чым патаемны сэнс узораў на ручніках, разбіраўся Times.by.

Традыцыйная беларуская культура – гэта складаны і не да канца вывучаны пласт матэрыяльнай і духоўнай культуры. І тое, што часам не заўсёды цэніцца ў нас, высока ацанілі ў свеце.

У снежні мінулага года ЮНЕСКА ўключыла ў свой спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны Неглюбскую тэкстыльную традыцыю.

Ацаніць па заслугах беларускую народную культуру зараз можна ў Нацыянальным мастацкім музеі, дзе пачаў працу выставачны праект «Гармонія свету неглюбскіх ткачых».

Згода ў сям'і

«Неглюбка – гэта сапраўды ўнікальная з'ява ў культуры беларусаў. Традыцыя ткацтва там не перарываецца ўжо на працягу 300 гадоў. І ў гэты працэс уцягнуты ўсе: ад малога да вялікага», – апускае нас у гісторыю навуковы супрацоўнік музея Вікторыя Пракошына.

Магчыма, адным з сакрэтаў такога беражлівага стаўлення да сваёй уласнай спадчыны стала асаблівае, глыбокае культурнае ўзаемапранікненне культур.

Неглюбка знаходзіцца на памежжы з Бранскай вобласцю і Украінай. Вялікі ўплыў на жыццёвую філасофію мясцовых жыхароў аказала і стараабрадніцкая культура.

«Са з'яўленнем стараабрадцаў у беларускія сем'і разам з іх разуменнем светаўладкавання прыйшло паняцце згоды. Ткацтва ў паўсядзённым уяўленні – чыста жаночае рамёства, але ў сапраўднай сям'і ўсе адзін з адным маюць глыбокую сувязь, – тлумачыць куратар праекта. – Кожны мужчына імкнуўся паказаць сябе як майстар і гаспадар. Таму ніводны станок для ткацтва не падобны на іншы. Станок заўсёды рабіўся пад канкрэтную майстрыху».

Дзеці ў Неглюбцы выхоўваліся з вялікай любоўю і цікавасцю да ткацкага рамёства, былі ўцягнуты ў працэс разам з бацькамі. Яны намотвалі ніці на катушкі, дапамагалі апрацоўваць лён.

«Нават зараз у Неглюбцы ёсць адзіны на ўсю краіну гурток традыцыйнага ткацтва ў школе. Дзетак вучаць гэтаму рамёству з ранніх гадоў», – акцэнтавала ўвагу Вікторыя Пракошына.

Тэхніка ткацтва: «кручы» і «вядзмедзі»

Асаблівасць неглюбскіх ручнікоў перш за ўсё заключаецца ў захаванні глыбіннага сэнсу кожнага ўзору і элемента традыцыйнага арнаменту. Тут захавалася вялікая палітра тэхнік і разнастайнасць геаметрычных узораў. Пры гэтым усё падпарадкоўваецца свайму стылю і канону.

«У ручніку заўсёды было два відавочна выдзеленыя канцы, шчыльна затканыя арнаментам, якія чаргаваліся з шырокімі палосамі. Спачатку ў ручніках пераважалі чырвоны і белы колеры», – сказала навуковы супрацоўнік.

На выставе ёсць ручнікі з самым архаічным элементам арнаменту – «кручамі», як кажуць неглюбчане. Яны сімвалізуюць урадлівасць і росквіт.

«Некаторыя элементы маюць уласныя характэрныя мясцовыя назвы. Напрыклад, «вядзмедзі» або «мядзведзі». Ткачыхі могуць расказаць, дзе ў іх ручкі, вушкі і нават вочкі», – звярнула ўвагу Вікторыя Пракошына.

У Неглюбцы распаўсюджана вельмі складаная тэхніка – бранае ткацтва. Мясцовыя майстрыхі валодаюць мастацтвам пераборнага і закладнога ткацтва.

Ручнікі як вітражы

У 30-х гадах ХХ стагоддзя ў неглюбскіх ручніках з'яўляецца чорны колер, але канон ручніка захоўваецца.

«Самі неглюбчане кажуць, што ў кожнага ручніка ёсць сваё імя, – растлумачыла куратар праекта. – Мясцовыя жыхары вельмі любілі лічбу 7 – на ручніку часцей за ўсё такая колькасць радоў з арнаментам. А тэму малення, просьбы ткачыхі вызначалі па цэнтральным элеменце».

У Неглюбцы ручнік называюць дарогай да Бога, а папярочныя палосы на сярэдняй частцы ручніка – прыступкамі. Часта сустракаецца такі элемент, які называецца елка. Гэта сімвал дрэва жыцця, які належыць да вясельнай традыцыі, і гэта таксама адзін з самых архаічных арнаментаў у свеце.

Кожны ручнік атрымліваў сваю назву па такім цэнтральным элеменце. У фундаментальнай працы, напісанай пад кіраўніцтвам Галіны Нячаевай, дырэктара Веткаўскага музея стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава ў 1988–2018 гады, было зафіксавана больш за 200 такіх элементаў.

У 50–70-х гадах ХХ стагоддзя неглюбскія ручнікі сталі паліхромнымі. Гэта звязана са з'яўленнем новых відаў каляровых ніцей – муліне. Але канон усё роўна выконваўся, як і раней.

«Ручнікі не расцвечваюцца проста так каляровымі ніткамі і новым раслінным арнаментам. У іх захоўваецца своеасаблівая вітражная структура з геаметрычным арнаментам. Так, з'яўляюцца новыя элементы, напрыклад яблыневы цвет», – удакладніла Вікторыя Пракошына.

У савецкія часы здарылася вельмі цікавая гісторыя, якая як мага лепш ілюструе пранікненне новых сюжэтаў у культуру. Неглюбчане купілі каробку з печывам, а на ёй аказаліся прыгожыя выявы ў форме авала.

«І неглюбскія ткачыхі гэты ўзор перанялі, уплялі ў структуру сваіх ручнікоў і так і называлі паміж сабой «пячэнькі». Мясцовая ткацкая традыцыя не была закасцянелай і статычнай, а развівалася з цягам часу, разам са зменамі ў жыцці людзей», – канстатавала мастацтвазнаўца.

Працэс вырабу ручніка заўсёды быў выключна індывідуальным. Кожнай майстрысе ўласцівы свой тэмп і ўменні, таму ткаць маглі і некалькі тыдняў, і некалькі месяцаў.

Эталонным лічыўся такі ручнік, у якім нельга было адрозніць ручную працу ад фабрычнай вытворчасці. Праца павінна была быць зроблена бездакорна ад пачатку і да канца. Асаблівасць неглюбскага ткацтва яшчэ заключаецца ў тым, што пры стварэнні ручніка майстрыха ў працэсе вырабу бачыць толькі яго выварат.

Унікальная калекцыя Веткаўскага музея

«Вялікая роля ў папулярызацыі гэтага віду народнага мастацтва належыць Веткаўскаму музею. Спачатку ён ствараўся па ініцыятыве Фёдара Шклярава, які перадаў у фонды сваю асабістую калекцыю з больш чым 600 прадметаў: стараабрадніцкіх ікон, манускрыптаў і кніг. Задумваўся ён перш за ўсё як увасабленне стараабрадніцкай культуры», – нагадала Вікторыя Пракошына.

Усё змянілася пасля чарнобыльскай трагедыі, калі пачаўся актыўны працэс адсялення вёсак у Веткаўскім раёне. Супрацоўнікі музея адправіліся ў экспедыцыі па бліжэйшых вёсках, каб паспець пагутарыць з мясцовымі жыхарамі, сабраць экспанаты. Яны прыйшлі да высновы, што традыцыйная беларуская культура захавала ў сабе вельмі шмат архаічных, непаўторных рыс.

Ткацтва было распаўсюджана па ўсёй Беларусі, але менавіта ў Неглюбцы ткачыхі змаглі растлумачыць сэнс і паняцці, якія ўкладаліся ў арнамент. Так пачала фарміравацца калекцыя традыцыйнай беларускай культуры.

«У Веткаўскім музеі на сённяшні момант налічваецца толькі ручнікоў больш за тысячу, не кажучы ўжо пра прадметы тэкстылю: інтэр'ерныя і адзенне. Ім удалося сабраць проста ўнікальную калекцыю, якой няма роўных у краіне, таму што яна фіксуе традыцыйную культуру», – лічыць мастацтвазнаўца.

На выставе прадстаўлены ручнікі з фондаў Нацыянальнага мастацкага музея, Веткаўскага музея стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава, Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту – гэта работы самых вядомых неглюбскіх ткачых, якія ўдзельнічалі ва ўсесаюзных выставах. Гэта Ефрасіння Суглоб, Таццяна Дзеранок, Матрона Кароткая, Ганна Грынькова.

Ручнік працы Матроны Кароткай у свой час быў нават набыты знакамітым Метраполітэн-музеем. Адзін з неглюбскіх ручнікоў доўгі час упрыгожваў штаб-кватэру ААН у Нью-Ёрку.

Сакрэт спадніцы-плахты

Асобная частка экспазіцыі прысвечана жаночаму касцюму. У Неглюбцы этнографы зафіксавалі цікавую асаблівасць. Пачынаючы з 7 гадоў існаваў строгі падзел у касцюме паміж дзяўчынкамі, дзяўчатамі і жанчынамі старэйшага пакалення.

«У 7 гадоў дзяўчынка атрымлівала кашулю ад маці і два кавалкі тканіны, якія называліся колышкамі. Яны былі падобныя на фартушкі. Насілася спачатку адна колышка, потым з 9 гадоў ужо апраналі абедзве, – расказала Вікторыя Пракошына. – У такім уборы дзяўчына хадзіла прыкладна да 15–16 гадоў. Роўна да таго моманту, калі яна ўжо сама на кроснах магла выткаць складаную распашную спадніцу-плахту, або панёву, як яшчэ яе называлі».

Сакрэт вырабу спадніцы-плахты быў страчаны да пачатку XXI стагоддзя. Разгадала ўсе асаблівасці стварэння гэтага шэдэўра Людміла Васільеўна Кавалёва – кіраўнік гуртка Неглюбскага сельскага цэнтра ткацтва.

Асаблівасць і складанасць стварэння палатна для гэтай раскошнай спадніцы заключалася ў тым, што доўгае прамавугольнае палатно складвалі ўдвая і сшывалі дзве часткі да сярэдзіны. Потым складвалі напалову гэта палатно і завязвалі на поясе, фіксуючы валяным фартухом.

«Трэба было ўлічваць ўсе асаблівасці арнаменту, калі ткачыха стварала гэта палатно. Падчас працы яна павінна была памятаць, што гэтая спадніца складваецца напалову і дзве часткі павінны быць правымі, – сказала куратар праекта. – Гэта значыць, што палатно ткалася не ў негатыў правы бок – выварат, а абодва бакі павінны быць правымі. Таму яны ткалі да меркаванай сярэдзіны, а затым павінны былі ткаць не з правага боку, а з выварату».

Паводле яе слоў, майстрыха пры гэтым павінна была ўявіць сабе палатно з выварату, і, націскаючы на іншыя педалі станка, яна паднімала зусім іншыя ніці, кідала чаўнок у іншым парадку. Так атрымлівалася, што астатняя частка спадніцы рабілася ў негатыве. У выніку ў такой спадніцы, якая складаецца з дзвюх частак, абодва бакі атрымліваліся правымі. Менавіта гэтая рыса адрознівае беларускую плахту ад украінскай.

Жаночыя ўпрыгажэнні: пушкі, «цвятоўка» і пацеркі

У дзявоцтве дзяўчаты любілі насіць завушніцы. Яны рабіліся з гусінага пуху і называліся пушкі. Абавязковым упрыгажэннем была гарлячка, выплеценая з бісеру.

Жанчыны ў Неглюбцы абавязкова насілі «цвятоўку». Гэта часцей за ўсё атласная стужка з выявай кветак. Яна завязвалася як шыйнае ўпрыгажэнне. Неад'емным атрыбутам жаночага ўпрыгажэння былі пацеркі. Часцей за ўсё іх рабілі з дзьмутага шкла.

Абавязкова жанчына павінна была насіць і «храстоўку» – стужку з крыжам, пацеркай і рознымі ўпрыгажэннямі. Яна фіксавалася на плячах такім чынам, каб стужкі накладваліся адна на адну ў выглядзе крыжа.

«Прычым, звярніце ўвагу, стужкі маюць такі адбітак у выглядзе трохвугольнічкаў. Іх спецыяльна складвалі такім чынам, каб быў дадатковы дэкаратыўны эфект пры нашэнні. Гэта не мы паленаваліся папрасаваць, гэта так належыць», – запэўніла Вікторыя Пракошына.

Таксама на выставе прадстаўлены вельмі рэдкі элемент неглюбскага касцюма, так званая «запіна», іх захавалася вельмі мала.

«Запіна» – гэта элемент адзення цяжарнай жанчыны, які прыкрываў яе сілуэт і даваў ёй дадатковую сімвалічную абарону», – асабліва адзначыла куратар праекта.

На яе думку, на экспазіцыі можна прасачыць эвалюцыю неглюбскай традыцыі ткацтва ад самых архаічных формаў і аж да сучаснасці. Нягледзячы на тое што Неглюбка знаходзіцца на памежжы і адчула на сабе ўплыў суседніх народаў, мясцовае ткацтва – гэта здабытак менавіта беларускай культуры.

«У аснове неглюбскіх ручнікоў ляжаць беларускія традыцыі. Характэрная структура арнаменту, перавага чырвонага і белага колераў, рамбічныя фігуры, прадуманасць і гарманічнае спалучэнне кожнага элемента адзення, тэхналагічныя асаблівасці ткацтва. Усё гэта хартактэрна менавіта для беларусаў», – рэзюмавала Вікторыя Пракошына.