Сад скульптур Сяргея Жылевіча: як мастак 30 гадоў стварае свой Эдэм

Пасярод ціхай палескай глыбінкі разгарнуўся дзіўны сад, якіх больш не знайсці ў Беларусі. Гэта сад скульптур Сяргея Фёдаравіча Жылевіча.

Дадаць у асноўныя
крыніцы Google

Вядомы мастак ужо амаль 30 гадоў стварае на сваёй сядзібе ў Пінскім раёне ўнікальную арт-прастору, дзе мастацтва гарманічна суседнічае з прыродай, а кожная работа – частка вялікай мастацкай задумы.

Times.by прыехаў у госці, каб убачыць яго сваімі вачамі і даведацца, у чым мастак, скульптар і паэт, які аднойчы вырашыў змяніць шум сталічных праспектаў на цішыню родных мясцін, знаходзіць натхненне.

Са сталіцы – у палескую глыбінку

Некалькі гадоў у пачатку сваёй творчай дзейнасці, яшчэ ў 1980-х, Сяргей Жылевіч працаваў у Мінску як скульптар, мастак і дызайнер. Але ў пэўны момант прыняў рашэнне не заставацца ў сталіцы, а вярнуцца ў радавое гняздо.

Многія здзіўляліся, а ён ні на секунду не сумняваўся, што робіць правільна. Пераехаў у вёску Баяры і пасяліўся ў старым дзедаўскім доме, а пазней, калі з'явілася сям'я, спраектаваў і пабудаваў з нуля свой. Але старая хата з бярвення дагэтуль стаіць як памяць аб каранях.

Для Жылевіча яго Баяры – месца сілы і натхнення. Дзе б ён ні быў, яго заўсёды цягне сюды як магнітам, прызнаецца мастак.

«Я як быццам перасягнуў сам сябе»

Сяргей Фёдаравіч – вельмі гасцінны гаспадар. За гэтыя гады ў яго садзе пабывалі тысячы людзей, якім ён з задавальненнем паказвае сваё тварэнне.

«Хто б сюды ні прыходзіў, часта кажуць: «Я ў вас быў, а як быццам у першы раз. Таму што кожны год тут з'яўляецца нешта новае», – кажа мастак.

Калі Сяргею Жылевічу ўпершыню прыйшла думка ствараць сад, ён нават не ўяўляў, якіх грандыёзных памераў ён дасягне праз некалькі дзесяцігоддзяў.

Ідэя, паводле слоў майстра, нарадзілася сама сабой амаль 30 гадоў таму. Ён не ведаў аналагаў у Беларусі – прынамсі, у такім маштабе. Для многіх мастакоў стварэнне такога парку – мара. А ў Жылевіча яна здзейснілася менавіта ў гэтым месцы.

«Подых лісця»: з чаго пачынаецца сад скульптур

Калісьці галоўным арыенцірам для пошуку сядзібы служыла незвычайная агароджа з драўляных ярка-жоўтых алоўкаў. Сёння ад яе засталася толькі малая частка – час не шкадуе нават самыя арыгінальныя задумы.

Цяпер гасцей каля ўваходу сустракае манументальная кампазіцыя «Подых лісця» – дванаццаць гранітных скульптур, на якіх выразана лісце. Над гэтым праектам майстар працаваў больш за дзесяць гадоў. Першая скульптура з'явілася ў 2015 годзе, а дзве апошнія ён завяршыў і ўстанавіў у мінулым годзе.

150 скульптур пад адкрытым небам

З цягам часу, адчуўшы моц і прастор сваіх уладанняў на 50 сотках, Сяргей Жылевіч стаў ствараць больш манументальныя творы.

Сёння пад адкрытым небам сабрана каля паўтары сотні скульптур з розных матэрыялаў – дрэва, металу, мармуру і граніту.

Спачатку скульптар часта працаваў з дрэвам, але з цягам часу зразумеў, што не ўсякае даўгавечна – жыве ў сярэднім 20–30 гадоў. Таму некаторыя раннія работы ў садзе давялося замяніць.

Так, Сергій Раданежскі, якога мастак лічыць сваім нябесным заступнікам (ён нарадзіўся 18 ліпеня, у дзень памяці святога), сустракае і праводзіць кожнага госця каля варот. Першая скульптура была выразана з асіны. Калі дрэва пачало разбурацца, майстар стварыў новую з дубу – і цяпер яна прастаіць доўгія гады.

«Калі б у мяне быў дуб больш магутны, я б зрабіў яго больш масіўным», – кажа скульптар.

Таксама давялося змяніць і скульптуру Багародзіцы з дзіцем, выразаную ў пяціметровым ствале старога вяза, якая шмат гадоў стаяла на ўваходзе ў сядзібу. Сяргей Фёдаравіч беражліва выразаў і перанёс яе пад дах дома – там, дзе драўляная скульптура захаваецца лепш.

Тым, хто пакінуў след

Многія работы ў садзе прысвечаны знакавым фігурам – гістарычным і рэальным, якія ў розныя перыяды аказалі вялікі ўплыў на мастака, – Сакрат, Сенека, Эпіктэт, Мікеланджэла, Растраповіч, Шагал, Высоцкі і многія іншыя.

Ёсць тут і прысвячэнне Уладзіміру Баравікову, заснавальніку Палескай карціннай галерэі, які пасля сустрэчы з міністрам культуры СССР Кацярынай Фурцавай прывёз у Пінск карціны Айвазоўскага, Пена, Шышкіна, Васняцова. Менавіта ён арганізаваў у 1977 годзе першую персанальную выставу 17-гадовага Сяргея Жылевіча.

Шмат работ майстар прысвяціў сваёй сям'і і продкам.

Вось скульптура «Казкі дзеда Паўла», у чыім доме нарадзіўся бацька Сяргея Фёдаравіча. Праходзім далей – каля бюстаў маці і бацькі пад жывой грушай на зямлі размясцілася кампазіцыя з граніту «Цень», якая нагадвае аб велізарных грушах, што раслі на гэтай зямлі ў дзяцінстве мастака.

Сваёй жонцы Сяргей Жылевіч прысвяціў работу «Флора», якая ўзвышаецца на п'едэстале з кветак, і дзіўную па глыбіні скульптуру жанчыны ў чаканні з'яўлення на свет дзіцяці.

Адна з манументальных работ у памяць аб продках размешчана адразу на ўваходзе – у мудрагелістым вобразе спляліся легендарная палеская рыба ўюн і лодка-дзяўбёнка. А ў глыбіні саду размясціўся магутны «Волат» з падковай на грудзях з трохтоннага валуна.

Тут усюды анёлы

«Калі хоць бы пару хвілін прысвяціць кожнай скульптуры, нам не хопіць і некалькі гадзін», – кажа Сяргей Фёдаравіч, працягваючы знаёміць з садам.

Мы пераходзім ад «Дрэва Эдэмскага саду» да зіхатлівай «Залатой восені», ад «Добрай весткі» з лунаючым анёлам да «Мысліцеля», падобнага да радэнаўскага, ад «Непасільнай ношы» з жывіцай, што струменіцца з кален, да каланады «Яблыневы сад».

Што ні крок – то здзіўленне і захапленне, паколькі арт-аб'ектамі з лёгкай рукі майстра тут становяцца самыя банальныя рэчы – посуд, мэбля і нават люстэркі, якія ствараюць шматмернасць прасторы і адлюстроўваюць неба.

Выдатнае «Радаснае лісце з кроплямі расы», высечанае ў камені, але асабліва ўражвае «Чарада лісця» – дарожка ад дома, якая павялічваецца на адзін гранітны ліст у дзень нараджэння майстра. Гэтай традыцыі Сяргей Фёдаравіч нязменна прытрымліваецца ўжо шмат гадоў.

Асаблівыя адносіны ў скульптара і да вобраза анёла – яны тут усюды. Беласнежны мармуровы «Анёл-захавальнік» сустракае яшчэ на ўваходзе, а скульптуры з дрэва і каменя ў мностве размешчаны па ўсім садзе.

Сярод новых работ – скульптура «Размова з Малевічам», якая суседнічае з чорным кубам на воблаку, які Жылевіч прысвяціў яго знакамітаму квадрату.

«Гэта я і Малевіч. У мяне барада, у яго няма. Калі вы адразу адгадалі, значыць, усё ў парадку», – смяецца Сяргей Фёдаравіч.

Яшчэ адзін свой аўтапартрэт мастак размясціў побач з домам – каля фантана з алюмініевым прывідам.

Музей у старым хляве

На тэрыторыі сядзібы знайшлося месца і незвычайнаму музею. Ён размясціўся ў былым дзедаўскім хляве, якому ўжо больш за сто гадоў. Сяргей Фёдаравіч перанёс яго на новае месца і ператварыў у выставачную прастору. Падлогу ўзмацніў гранітам і трылінкай, сам зрабіў мэблю – сталы і крэслы.

У музеі можна ўбачыць усё, што ён гадамі збіраў па навакольных мясцінах: сані, прасы, газавыя лямпы, рыбацкія сеткі, спражкі ад школьных рамянёў, патэфон, сталярны інструмент, посуд…

Старадаўнія кларнет, шалі, падковы і нават працуючы школьны званок у руках майстра ператварыліся ў самыя сапраўдныя арт-аб'екты.

«Тут прадметы, якія пераходзяць з веку ў век, знайшлі сваю прастору», – паэтычна кажа мастак.

Многія экспанаты – падарункі суседзяў. «Аднойчы сусед прынёс мне грыфельную дошку, на якой яго бабуля вучылася пісаць. Яму самому цяпер амаль 80 гадоў. Такія рэчы захоўваюць памяць», – тлумачыць Сяргей Фёдаравіч.

Сажалка, карабель і трон жаданняў

Водная стыхія ў садзе Жылевіча – асобная глава. Цудоўная сажалка з лілеямі тут з'явілася дзякуючы парадзе Казіміра Свёнтэка, які ў свой час быў госцем мастака. І Сяргей Фёдаравіч зрабіў – вялікую, з фантанам, каскадным вадаспадам і сапраўдным востравам.

Над сажалкай ён пабудаваў металічную «палубу», лёгкае пагойдванне якой стварае эфект прысутнасці на караблі. З яе добра відаць лодка-дзяўбёнка, якая прычаліла да берага, і вадзянік з цудоўнымі рыбамі, што жывуць тут, – над вадой і пад вадой, створаныя скульптарам з граніту і дрэва.

Яшчэ адно знакавае месца – трон жаданняў, які размяшчаецца на самым высокім месцы саду каля сажалкі. Вядуць да яго прыступкі, на якіх стаіць хор анёлаў.

Сяргей Фёдаравіч кажа, што дакладна ведае, што некаторыя жаданні ён сапраўды выконвае – аб гэтым яму казалі тыя, хто быў у гасцях.

А на пытанне, ці загадвае ён сам іх, мастак адказвае: «Справа ў тым, што ўсё гэта і ёсць адно маё жаданне. І мне нават цяжка паверыць, у якім аб'ёме яно здзейнілася. Але самае цікавае, што я не супакоіўся, не спачываю на лаўрах. Мне ўвесь час нешта новае хочацца рабіць».

«Які шчаслівы той, хто стварае»

Сяргей Жылевіч – не толькі скульптар і мастак, але і таленавіты паэт. Пакуль мы гуляем па садзе, ён цытуе паэтычныя прысвячэнні амаль да кожнай скульптуры.

Сотні вершаваных анатацый за гэтыя гады склаліся ў некалькі кніг.

Я лодкой был, плывущей в вечность. И был страницей книги бытия. Затем сваял я бесконечность. Но каждый день ваяю я себя.

Свае вершы Жылевіч называе «кнігамі жыцця» – ён запісвае іх у сшыткі і ілюструе. Адна з такіх кніг раней была выдадзена ў ЗША. Астатнія пакуль існуюць у адзіным рукапісным экзэмпляры, але, калі б знайшоўся выдавец, заўважае Сяргей Фёдаравіч, ён бы іх, вядома, надрукаваў.

Планы: жыць і ствараць без планаў

Паказаўшы сад, Сяргей Фёдаравіч запрашае ў сваю майстэрню, дзе піша карціны, праўда, часцей у зімовы перыяд. Чакаем убачыць рабочую студыю мастака, а трапляем у стыльны салон, у якім работы майстра – жывапіс, графіка і скульптуры – займаюць нават столь!

Тут можна ўбачыць партрэты, пейзажы, нацюрморты – твары блізкіх людзей, кветкі, птушак і, вядома, анёлаў… Побач з аўтапартрэтам – гіпсавая галава Мадыльяні, якім мастак вельмі захапляўся ў маладосці. На кніжных паліцах – гісторыя мастацтваў і любімыя філосафы.

Больш за 20 гадоў таму Сяргей Фёдаравіч завёў кнігу водгукаў – і кожны госць пакідае ў ёй свае ўражанні ад наведвання яго сядзібы. За гэты час тут пабывалі наведвальнікі з розных краін – ёсць надпісы на японскай і іўрыце, нямецкай і французскай. Для майстра гэта зваротная сувязь вельмі важная – разумець, як яго творчасць адгукаецца ў сэрцах людзей.

«Планаў я не фармірую, – прызнаецца Сяргей Фёдаравіч. – Я жыву няпланава. Сёння раблю скульптуру, заўтра – карціну, потым нешта ландшафтнае, а потым проста газоны стрыгу».

Сяргей Жылевіч – савецкі і беларускі скульптар, мастак, паэт. Першая персанальная выстава адбылася ў Пінску ў 1977 годзе. Работы знаходзяцца ў музеях Беларусі, а таксама прыватных калекцыях Еўропы і ЗША.

Аўтар праекта і роспісу праваслаўнай царквы ў в. Баяры (2002).

«Чалавек года» Брэсцкай вобласці (2004), лаўрэат прэміі Прэзідэнцкага фонду за арганізацыю работы мастацкай студыі ў Аснежыцкай школе (2008).

Сярод работ, якія можна ўбачыць у грамадскіх прасторах, помнік уюну – гарадской легендзе Пінска на набярэжнай (2014), помнік «Смутак і Мужнасць», адкрыты ў Парахонску (Пінскі раён) у 2015 годзе да 70-годдзя Перамогі. У Пінску ў 2019 годзе ўстаноўлены памятны знак «Пагранічнікам усіх пакаленняў», а ў Давід-Гарадку ў 2020 годзе – «Помнік ахвярам Халакосту».