Уцякаў з лагеру па трубе, ратаваўся ў акопе: першы алімпійскі чэмпіён краіны – аб ваенным дзяцінстве

Сяргей Макаранка – першы беларускі спартсмен, які выйграў золата Алімпійскіх гульняў. Дзіцем ён застаў вайну, а яго бацька быў абаронцам Брэсцкай крэпасці.

Успамінамі пра ваеннае дзяцінства Сяргей Макаранка падзяліўся з Times.by.

Лаўрэнцій Макаранка, бацька будучага алімпійскага чэмпіёна, разам з сям’ёй пераехаў у Брэст з Крывога Рога. У Брэсцкай крэпасці ён быў старшым палітруком.

«Гэта было прыкладна за год да пачатку вайны. Мы жылі на вуліцы Савецкай. Бацька ведаў, што будзе вайна. Усе ваенныя казалі пра тое, што нешта такое набліжаецца», – расказвае Сяргей Лаўрэнцьевіч.

Але падзеі 22 чэрвеня 1941 года ўсё роўна сталі шокам. Яму тады было крыху менш за чатыры гады.

«Што магло быць у дзіцячай свядомасці? Вялікія ўзрушэнні. Магутныя выбухі. Крэпасць бамбілі, увесь горад тросся. А мы ў той час знаходзіліся ў доме. Маладая маці з трыма маленькімі дзецьмі: я на нагах, старэйшы брат на нагах, меншы Леня ў яе на руках», – успамінае Сяргей Лаўрэнцьевіч.

Ён да гэтага часу памятае момант, калі ўсёй сям’ёй выскачылі з варот: «Была вялікая страляніна на вуліцы. Наша дворнічыха ўбачыла нас і загнала ў падвал. Мы там сядзелі і бачылі, як сыпаўся тынк».

Вялікае яўрэйскае паселішча вакол рынку акупанты адразу ж аддзялілі калючым дротам. Па горадзе на слупах віселі целы пакараных смерцю з таблічкамі «Здраднік» або «Партызан», успамінае Макаранка.

З мамай і братамі Сяргей Лаўрэнцьевіч мог апынуцца ў канцлагеры.

«У ваенны час у горадзе акружалі квартал і зганялі людзей у машыны. Без рэчаў, без нічога, проста ўшчыльную ў кузаў закідвалі і перасылалі ў лагер на ўскраіне горада каля чыгункі. Усе там жылі і чакалі сваёй чаргі адпраўкі ў Германію на працу ў канцлагер», – расказвае Сяргей Лаўрэнцьевіч.

Мама Сяргея Лаўрэнцьевіча там сябравала з жонкай афіцэра, у будучым гэта дружба не раз яе выратоўвала. Але былі і рызыкі: «Дзве маці, жонкі афіцэраў, дакументы і фатаграфіі яны ўсе знішчылі, каб іх не выкрылі. З сем’ямі афіцэраў адразу б расправіліся».

Апынуўшыся ў часовым лагеры, жанчыны пачалі выношваць план, як адтуль уцячы. Спачатку падкупілі залатым пярсцёнкам ахову, маўляў, адпусціце ў горад за хлебам дзецям, якія паміраюць ад голаду, – яны тут застануцца, не кінем жа мы іх тут.

«Усё было агароджана калючым дротам. Але там былі невялікія каналізацыйныя трубы. Мы, маленькія дзеці, тры хлопчыкі і тры дзяўчынкі, маглі там пралезці і выйсці з другога боку. Так і пайшлі. І там якраз палякі ад’язджалі. Маці папрасілі, каб нас узялі і высадзілі дзесьці за горадам. Вось нас на хутарах каля Дамачава і пакінулі. Там прабылі цэлы год – з 1943-га па 1944-ы», – працягвае суразмоўца.

Калі Брэст вызвалялі, сям’я Макаранкі апынулася якраз на лініі фронту.

«Побач стаялі нямецкія гарматы. Мы яшчэ выкапалі невялікі акоп, куды маглі хавацца. Мама брала з сабой падушкі, каб накрываць імі дзяцей. І памятаю ноч: грымела нямецкая гармата – а на раніцу ціха. Цішыня шалёная. І мы патроху пачалі вылазіць. Потым сярод жытняга поля ўбачылі савецкіх разведчыкаў на конях. Мне яшчэ запомнілася, што тады ўжо былі яблыкі на дрэвах», – успамінае ён.

Настаў час вяртацца дадому. Дзве маці, кожная з трыма дзецьмі, пешшу адправіліся назад у Брэст. Дарога не блізкая – 40 км.

«Горад быў пусты. Маці пайшлі да ўлады, яны кажуць: выбірайце любы дом. Яны знайшлі месца на ўскраіне, прыватны дом з агародчыкам і хлявом. Там, відаць, жыў каваль, таму што было шмат жалезных рэчаў. І ў гэтым старым доме з працякаючым дахам я пражыў да Алімпійскіх гульняў 1960 года», – кажа суразмоўца.

9 мая 1945 года – незабыўная дата.

«Гэта была эйфарыя, я вам скажу. Страляла ўсё. Мы нават думалі, што зноў вайна пачалася. Ноч. Мы спалі. І раптам грукат: ракеты, страляніна. Мы выскачылі. І радасць: гэта стралялі нашы. Навокал былі воінскія часці. Нават паставыя палілі ў паветра ад радасці», – дзеліцца ўспамінамі Сяргей Лаўрэнцьевіч.

Гэта быў перыяд жыцця, які не забудзецца, падкрэслівае ён: «Ён застаецца ў душы, у сэрцы. І ў родных, пра якіх мы памятаем. Бацька, маці, сябры, таварышы... Падзеі Брэсцкай крэпасці ў мяне ў душы. Мой бацька Лаўрэнцій Макаранка там пахаваны. Я памятаю, што было там. Гэта жудасная вайна».

Пасля вайны Сяргей Лаўрэнцьевіч з хлопцамі і дзяўчатамі часта хадзіў у Брэсцкую крэпасць. І ў мірны час там працягвалі знаходзіць неразарваныя снарады, кулі... Адна з такіх пакінула шрам каля вока: «У руках спрацаваў узрывальнік. Трохі б ніжэй і ўсё – вока не было б».

У Брэст ён прыязджае часта. 9 Мая для яго – святая дата: «Я ганаровы грамадзянін горада. Мяне запрашаюць на святы. Заўсёды бываю на магіле бацькі. З павагай стаўлюся да загінулых бацькоў сваіх таварышаў – у мяне шмат сяброў, у якіх бацькі таксама знаходзяцца ў Брэсцкай крэпасці. Не дай бог, каб паўтарылася тое, што было».

Побач з домам, дзе жыла сям’я Макаранкі пасля вайны, цячэ рака Мухавец. Гэта шмат у чым прадвызначыла далейшы лёс юнака Сяргея. Ён часта бегаў на вяслярную базу, дзе пачаў трэніравацца на лодцы для акадэмічнага веславання, займаўся водным пола. Пазней з’явіліся спаборніцтвы па народным веславанні на шлюпках, дзе будучы чэмпіён рабіў поспехі.

«Свабодна садзіўся і ехаў. Я быў вельмі рухавым хлопцам і хутка ўсё схопліваў. Спартыўным веславаннем я пазней заняўся», – кажа Макаранка.

А тым часам уладкаваўся на працу ў арганізацыю, якая вазіла руду з Запарожжа: у Брэсце яе перагружалі і адпраўлялі ў Германію на ліцейныя заводы.

«Мы, дзеці вайны, былі з аслабленым здароўем: худыя, ачагі на лёгкіх. І на гэтым рудавозе ў якасці матроса я быў практычна як на курорце. Здароўе адразу паправілася, на добрым харчаванні стаў моцным, узмужнеў», – кажа Сяргей Лаўрэнцьевіч.

На баржы Макаранка адпрацаваў год. Аднойчы ён убачыў каноэ, якія ў той час былі дзівам: «Дзесьці ў 1955 годзе Піліпенка, мой першы трэнер, з Кіева ў Брэст прывёз некалькі спартыўных каноэ. А гэта цяпер яны адрозніваюцца па даўжыні: каноэ-адзіночка і двойка. Тады двойка была больш пузатай, каб два весляры змясціліся».

На каноэ-двойцы Макаранка адзін выступаў на першынстве БССР і СССР. Працу на рудавозе пакінуў і ўладкаваўся на электрамеханічны завод (пазней завод газавай апаратуры).

«Працаваў на заводзе і бегаў на раку, пастаянна займаўся веславаннем. Выйграў першынство Брэсцкай вобласці, потым паехаў на чэмпіянат Беларусі. Мяне заявілі юніёрам (мне было да 17 гадоў). Заняў другое месца. А ў 1956-м выйграў чэмпіянат», – пералічвае спартыўныя вынікі Сяргей Лаўрэнцьевіч.

З 1959 года Макаранка пачаў выступаць у каноэ-двойцы: «Я быў моцным адзіночнікам. І аднойчы мяне пасадзілі ў пару з Леанідам Гейштарам, таму што яго напарнік быў вельмі маладым для доўгіх дыстанцый. Як сказалі трэнеры, лодка ў нас паляцела. Мы паказвалі высокія вынікі. У 1959 годзе выйгралі чэмпіянат СССР, а ў 1960-м паехалі на Алімпійскія гульні ў Рым».

Хаця ў апошні момант весляры маглі застацца без галоўнага старту ў сваёй кар’еры: «Асноўная дэлегацыя і зборная весляроў паляцела ў Рым, а мы з Гейштарам засталіся ў Маскве. Як потым высветлілася, Леаніду прад’явілі прэтэнзіі, маўляў, ён чэмпіён СССР, а ў камсамоле не знаходзіцца. Потым гэта ўладзілі. І праз некаторы час я прыйшоў да высновы, што наша прыбыццё крыху пазней адыграла ў плюс: у Рыме была нясцерпная гарачыня, а мы прыехалі, паглядзелі вадаём, і на наступны дзень пачаліся спаборніцтвы».

Перамога Макаранкі і Гейштара стала для многіх нечаканасцю: маладыя, нікому не вядомыя весляры, іх называлі «два токары». Але алімпійскае золата выйгралі з вялікім адрывам.

«Адарвацца на 3 секунды на дыстанцыі 1000 метраў на Алімпіядзе – гэта каласальная перавага», – падкрэслівае алімпійскі чэмпіён.

Пасля гэтага Сяргей Макаранка выйграваў чэмпіянаты свету і Еўропы. Затым займаўся трэнерскай працай – як на Радзіме, так і ў Індыі, Кітаі, Іране.

Цяпер Сяргей Лаўрэнцьевіч вядзе актыўны лад жыцця. Стварыў Клуб алімпійскіх чэмпіёнаў, дзе займае пасаду намесніка старшыні.

Яго часта запрашаюць выступіць перад студэнтамі і школьнікамі, чаму ён вельмі рады: «СШ №31 у Мінску назвалі ў мой гонар. Быў не гатовы да гэтага, было няёмка. Але мяне пераканалі, што гэта нармальна. Усё ж алімпійскі чэмпіён, публічны чалавек».

Спартыўная загартоўка не раз дапамагала яму ў жыцці. Сяргей Макаранка справіўся з ракам, інфарктам, кавідам, моцнымі апёкамі, якія атрымаў, працуючы ў гаражы (ад лямпачкі, што упала, у яме ўспыхнула пара бензіну).

На здзіўленне ўрачоў, Сяргей Лаўрэнцьевіч хутка аднавіўся і ў свае 88 гадоў працягвае вадзіць машыну. «Праўда, аўтамабіль я прадаў. Хачу «электрычку» купіць», – дзеліцца планамі Сяргей Лаўрэнцьевіч.

А сакрэт бадзёрасці фармулюе лаканічна: трэба больш рухацца.