Яна пазіравала для манумента «Радзіма-маці»: чым ганарыцца і што цэніць мастачка Наталля Сухаверхава

Вядомая мастачка па габеленах Наталля Сухаверхава больш за 40 гадоў таму стала правобразам скульптуры «Радзіма-маці» каля стэлы «Мінск – горад-герой».

Манумент «Радзіма-маці» – адна з самых запамінальных скульптур у гісторыі Беларусі. Бронзавую фігуру жанчыны з фанфарамі Перамогі стварыў скульптар Валянцін Занковіч – яго ў тым ліку многія ведаюць па мемарыяле ў Хатыні і кампазіцыі «Бег» на мінскім стадыёне «Дынама».

Пазіраваць ён запрасіў мастачку дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Наталлю Сухаверхаву.

«Вядома, я была ўражаная і здзівілася яго прапанове, – расказвае Наталля Уладзіміраўна. – Але тут жа ўзрадавалася: не было ні секунды сумненняў, для мяне гэта было гонарам!»

Напярэдадні Дня Незалежнасці Times.by сустрэўся з мастачкай і даведаўся, як стваралі адзін з самых гераічных манументаў краіны.

Прыходзіла ў майстэрню скульптара разам з маленькім сынам

Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава сустракае нас у элегантнай ільняной сукенцы з акуратным поясам, які выткала сама. Энергічная жанчына з адкрытым поглядам – яе моцны характар адчуваеш літаральна праз пару хвілін знаёмства. Не выключана, што ў тым ліку і па гэтай прычыне Валянцін Занковіч калісьці запрасіў яе стаць правобразам скульптуры «Радзіма-маці».

Наталля Уладзіміраўна вырасла ў творчым асяроддзі: яе тата – вядомы мастак Уладзімір Сухаверхаў, яго легендарная карціна «За родную Беларусь!» у пастаяннай экспазіцыі ў Нацыянальным мастацкім музеі. Многія маглі бачыць гэту работу калі не там, то на старонках школьных падручнікаў.

Уладзімір Паўлавіч прайшоў вайну, ваяваў у брыгадзе «Полымя» і на палатне адлюстраваў сцэну з жыцця партызан. Адзін з герояў карціны – кіраўнік брыгады Яўген Фёдаравіч Філіпскіх.

Мама Наталлі Уладзіміраўны – жывапісец Галіна Маеўская. У вайну яна была працаўніцай тылу і пасля Перамогі вярнулася з эвакуацыі ў родны Мінск, дзе яны з Уладзімірам Паўлавічам і пазнаёміліся.

«Вядома, я ведала многіх мастакоў, таму што сама нарадзілася ў такой сям'і, маё дзяцінства прайшло ў творчым асяроддзі», – расказвае Наталля Уладзіміраўна.

Да таго моманту, як скульптар Валянцін Занковіч папрасіў яе пазіраваць, яна ўжо паспела заявіць аб сабе і выступіць з некаторымі работамі.

«Мы з ім былі знаёмыя: перасякаліся на адкрыццях выставак, канферэнцыях, пасяджэннях Саюза мастакоў. І, відаць, ён звярнуў увагу на мой вобраз: я часта хадзіла ў трыкатажнай сукенцы серабрыста-фрэзавага колеру, рукаў у ёй быў свабодны, але формы добра чыталіся. У гэтай сукенцы я і пазіравала: гэта была адзіная просьба – прыходзіць менавіта ў ёй», – расказвае мастачка.

Майстэрня скульптара знаходзілася насупраць Вайсковых могілак у Мінску. Туды Наталля Уладзіміраўна прыязджала некалькі разоў разам з маленькім сынам Аляксандрам – яго няма з кім было пакінуць. На той момант нашай гераіні было 37 гадоў.

«Валянцін Паўлавіч сам мне паказаў, як трымаць рукі: у левай – фанфары Перамогі, а правая – як Радзіма-маці, быццам усіх абдымае. У такой позе я і стаяла. Калі рукі зацякалі – крыху адпачывала», – успамінае яна.

Валянцін Занковіч захаваў працэс на камеру, а чорна-белыя фотакарткі потым падарыў Наталлі Уладзіміраўне. Гэтыя аматарскія фатаграфіі аказаліся вельмі каштоўным падарункам, які і сёння вяртае ў той час.

Комплекс «Мінск – горад-герой» разам са скульптурай «Радзіма-маці», вышыня якой 5,5 метра, адкрылі 8 мая 1985 года, прымеркаваўшы падзею да святкавання 40-годдзя Перамогі.

На думку Наталлі Уладзіміраўны, скульптура атрымалася вельмі натхнёная, а рукі-крылы надаюць вобразу нейкую прыўзнятасць.

Акрамя беларускага манумента «Радзіма-маці», на постсавецкай прасторы ёсць яшчэ дзве вядомыя скульптуры на гэту ж тэму. Адна ў Валгаградзе на Мамаевым кургане, яе вышыня 85 метраў, а другая, 102-метровая, – у Кіеве. Беларуская вылучаецца не толькі кампактнасцю: у яе ў адной у руцэ не меч, а фанфары Перамогі.

У 2014 годзе ў Мінску побач з абеліскам «Мінск – горад-герой» адкрылі Музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. На думку Наталлі Сухаверхавай, гэта дапоўніла ўсю кампазіцыю і падкрэсліла ўрачысты выгляд манумента.

Габелен «Рагнеда» ўпрыгожвае Нацыянальную бібліятэку

Нягледзячы на тое што бацькі Наталлі Уладзіміраўны – жывапісцы, яна звязала свой творчы шлях з габеленамі.

«У дзяцінстве я шмат ляпіла і магла выбраць скульптуру, але паколькі часта хварэла на запаленне лёгкіх, а пыл у гэтым выпадку небяспечны для здароўя, бацька настаяў на ткацтве. Спачатку мне было няпроста пераключыцца з аб'ёмнага бачання на плоскаснае, але я паставіла мэту – разабрацца. Бывала, што па начах, каб не перашкаджаць спаць родным, зачынялася ў ваннай і малявала да трох-чатырох гадзін раніцы. А калі ты доўга працуеш над сабой, усё атрымаецца. У нейкі момант адбываецца скачок, і ты думаеш: «Як наогул раней чагосьці не разумеў?» – разважае яна.

Адна з вядомых работ Наталлі Сухаверхавай упрыгожвае Нацыянальную бібліятэку. Гэта габелен «Рагнеда», прысвечаны полацкай княжне.

«Тэму для гэтага габелена я выбрала сама. Рагнеда – мужная жанчына. Гэта гордасць і гонар, якія яна захавала і пранесла праз гора, неардынарная жанчына з цікавым лёсам, якая засталася ў гісторыі. Яе вобраз мне блізкі, я яго адчуваю, калі хочаце. У ёй ёсць унутраная сіла і прыстойнасць, а гэта тыя якасці, якія для мяне вельмі шмат значаць», – тлумачыць Наталля Уладзіміраўна.

Жаночаму вобразу прысвечана не адна работа мастачкі. Напрыклад, ёсць серыя габеленаў з коньмі-мамамі, а цяпер яна працуе над праектам, звязаным з абаронцай у славянскай міфалогіі – Берагіняй.

Свежыя работы Наталлі Уладзіміраўны вылучаюцца яркімі, насычанымі колерамі, хоць раней яна выбірала больш стрыманую палітру.

«Пасля смерці цёткі, якая адыгрывала важную ролю ў маім жыцці, я прыходзіла ў майстэрню і працавала над габеленам «Купалле». У мяне ліліся слёзы, а пры гэтым я рабіла вельмі яркую работу. Магчыма, само жыццё неяк кампенсавала колерам гэту цяжкую для мяне падзею», – адзначае Наталля Уладзіміраўна.

Чаму важна памяць аб вайне

У Наталлі Уладзіміраўны моцны характар, яна вельмі мэтанакіраваная. Ёсць два факты з яе біяграфіі, якія гавораць самі за сябе.

У школе з-за пропускаў па хваробе яе хацелі пакінуць на другі год, але яна нават падумаць аб такім не магла – усе матэрыялы вывучыла і не толькі нагнала, але і перасягнула ў вучобе многіх аднакласнікаў.

У 1990-я гады, калі некаторыя калегі ішлі з творчасці ў гандаль за лепшым жыццём, яна не кінула прафесію.

«Памятаю, што літаральна галадала, працы няма, і я вырашыла зрабіць габелен – проста ў нікуды. Раптам выстава нашага тэкстылю ў Нацыянальным мастацкім музеі – і маю работу купляюць. Гэта быў цуд! Потым мяне запрасілі працаваць у школу, і неяк ўсё наладзілася. Ніколі не трэба кідацца ў крайнасці: калі намеціў мэту – ідзі да яе. У выніку ж выйшла, што я ўсё правільна зрабіла», – кажа яна.

3 ліпеня ў сям'і Наталлі Уладзіміраўны адзначаюць заўсёды.

«Гэта свята шмат значыла для мамы і бацькі і, натуральна, азначае і для мяне. Чым больш старэйшай становішся, тым больш разумееш яго каштоўнасць. Бацькі прайшлі праз вайну, а хто яе бачыў, часта аб ёй не любілі гаварыць, але часам нешта праскаквала. У мяне дагэтуль перад вачыма адзін эпізод: лес, ноч, мне гадоў восем, каля вогнішча сядзіць бацька і яго аднапалчанін Леанід Шчэрба з жонкай Зосяй. Абодва – такія прыгожыя людзі: і з выгляду, і ўнутрана. Зося здолела выратаваць сваіх дзяцей і некалькіх жыхароў вёскі Беразянка, якую ў 1943 годзе спалілі фашысты. А Леанід вярнуўся з вайны без адной рукі, але пабудаваў дом. Іх пара як тады, так і цяпер стаіць у мяне перад вачамі», – успамінае Наталля Уладзіміраўна.

Яна ўпэўненая, што гэта вельмі важна – захоўваць памяць аб вайне.