З людзьмі і багамі размаўляю па-беларуску: у чым цымус паэмы «Тарас на Парнасе»

У чэрвені нарадзіўся беларускі літаратурны класік Канстанцін Вераніцын, аўтар паэмы «Тарас на Парнасе». Times.by згадвае добрым словам і самога аўтара, і ягонага славутага героя.

У нашай літаратуры ёсць шмат яскравых твораў, якія пісаў нібыта сам народ, нагэтулькі яны «тутэйшыя» ў лепшым сэнсе слова.

Вышыняй такога дзівоснага суплёту аўтарскага і калектыўнага ёсць сатырычная паэма «Тарас на Парнасе», створаная ў 1850-я гады.

Больш за 100 гадоў з гакам даследчыкі не маглі даўмецца, хто ж яе напісаў. Магчыма, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч ці Тарас Шаўчэнка. А мо і праўда, сам народ альбо нейкі калектыўны Гамер?

Нарэшце высветлілася, што аўтарства паэмы належыць беларусу Канстанціну Вераніцыну.

Быў раб – стаў чалавек

Сапраўднае прозвішча Вераніцына – Васільёў. Ён нарадзіўся 13 чэрвеня 1834 года ў вёсцы Астраўляны Віцебскага павета.

Канстанцін быў прыгонным памешчыка Васіля Бондырава. У 17-гадовым узросце хлопцу далі «вольную». Чаму і з якой нагоды? Ёсць версія (журналісцкая, а не навуковая), што гэта адбылося, бо Канстанцін быў пазашлюбным сынам Бондырава і той ўсяляк падтрымліваў бастарда.

Як бы там ні было, набыўшы свабоду, юнак пайшоў у шырокі свет і пачаў сам кіраваць сваім жыццём. Канстанцін змяніў прозвішча і ўзяўся падвышаць асабістую адукацыю.

Пасля парафіяльнай школы і Віцебскай гімназіі Вераніцын два гады вучыўся ў Пецярбургскай медыка-хірургічнай акадэміі.

У 1857-м юнак паступіў у Горы-Горацкі земляробчы інстытут адразу на трэці курс, і яшчэ праз два гады атрымаў дыплом агранома. Дарэчы, дыпломная праца Канстанціна была прысвечана эканоміцы сельскай гаспадаркі і называлася «О белорусском хозяйстве».

Пасля былі 40 гадоў працы – спачатку выкладчыкам настаўніцкай семінарыі ў Маладзечне, потым чыноўнікам міністэрства шляхоў зносін у Пецярбургу.

У 1900-м Вераніцын выйшаў у адстаўку ў чыне стацкага саветніка, а праз тры гады раптоўна памёр. Яго магіла, на жаль, не захавалася, бо самі Мітрафаніеўскія могілкі ў Пецярбургу, дзе пахавалі Вераніцына, разбурылі ў 1930-я – там зрабілі склады.

Паэма пайшла ў свет…

Даследчыкі пэўныя, што Вераніцын стварыў «Тараса на Парнасе» ў студэнцкія гады. Не падпісваць твор – такі выбар зрабіў малады аўтар, прычым асэнсавана, як пабачым ніжэй.

Быццам жывая істота, паэма акрыляла і пачала жыць самастойным жыццём. «Тарас на Парнасе» вельмі спадабаўся чытацкаму свету і імгненна зрабіўся папулярным. Твор вучылі на памяць, паўсюль цытавалі і бясконца перапісвалі ад рукі. Доўгі час ананімная паэма распаўсюджвалася менавіта ў рукапісным выглядзе, пакуль газета «Минский листок» не змясціла яе цалкам на сваіх старонках.

Гэта адбылося ў 1889-м. Вераніцын тады ўжо рабіў кар’еру ў міністэрстве і па-ранейшаму аніяк не прэтэндаваў на аўтарства і ганарары.

…і дайшла да школьнай праграмы

Яшчэ праз сем гадоў «Тарас на Парнасе» выйшаў у Віцебску асобным выданнем у адну тысячу асобнікаў.

Для параўнання: першае выданне «Злачынства і пакарання» Фёдара Дастаеўскага ў 1867-м мела наклад тры тысячы.

Паэму Вераніцына перавыдавалі яшчэ некалькі разоў ажно да 1910-х, што сведчыць аб яе незгасаючай папулярнасці.

Пройдзе яшчэ ўсяго 10 гадоў, і бальшавікі ўключаць «Тараса на Парнасе» ў школьную праграму як яскравы прыклад народнай беларускай літаратуры з моцным дэмакратычным запалам.

Там, у праграме, яна застаецца і дасюль, але цяпер з пазначэннем аўтарства Канстанціна Вераніцына.

Тарас у Краіне цудаў

Калі вы неяк абмінулі «Тараса на Парнасе» ў школьныя гады, то цяпер паэма можа стацца для вас асабістым літаратурным адкрыццём.

Гэты твор варта чытаць і перачытваць найперш з-за галоўнага персанажа – палясоўшчыка Тараса з віцебскіх Пуцявішчаў, які трапіў у неверагодную гісторыю.

Па сюжэце гэты селянін уваліўся ў яму, калі ратаваўся ў лесе ад мядзведзя, доўга-доўга падаў уніз (прывітанне, кэралаўская Аліса, – ты нават яшчэ не «нарадзілася»!), ацалеў і апынуўся ў сапраўднай Краіне цудаў, дзе пабачыў вядомых тагачасных літаратараў і багоў на Парнасе.

Такога красамоўнага чалавека, як Тарас, не прыдумаеш, хоць поседам сядзі за сталом з гусіным пяром у руцэ, – вось у чым справа.

Спачатку трэба было сустрэць гэтага беларуса ўжывую, паназіраць за ім, адчуць і зразумець. І толькі потым ператварыць яго ў вобраз, сімвал, не згубіўшы аніводнай рысы характару, руху думкі і душы прататыпа.

У Вераніцына ўсё гэта цудоўна атрымалася дзякуючы не аднаму літаратурнаму таленту, але і прыроджанаму разуменню свайго народа. Сапраўды, мала правесці дзяцінства і юнацтва сярод простых людзей – трэба быць чалавекам гэтай зямлі a nativitate.

Чалавек як цэлы свет

Адно з першасных значэнняў слова «культура» – «апрацоўка глебы».

Вераніцын – аграном па прафесіі, які абараніў працу «О белорусском хозяйстве», – здолеў даць роднай культуры нешта значна большае.

Тарас – не проста ўдалы, дасканалы ці які-там-яшчэ літаратурны вобраз, а сапраўдны псіхатып нашага народа ў адным натуральным персанажы.

Тарас – кемлівы, пазітыўны, гаспадарскі, дзейны, з цвёрдым характарам і добрым апетытам. Ён ніколі не разгубіцца, не адмовіцца ад сваіх прынцыпаў, не страціць самапавагу. І на ражон як бык не кінецца, і назад як рак не папаўзе. І ў кішэню за словам не палезе – яшчэ чаго!

Вока Тарас мае хвацкае, розум свойскі, назіральны, да спасціжэння сутнасці рэчаў спраўны. Пасмяяцца – вельмі добра, у разуменні Тараса, а пакпіць – сапраўдны мёд. І з пісьменнікаў, і з багоў, і з чалавечай прыроды – падстаў хапае.

Ну і чарку ўзяць падчас застолля, пад’есці як мае быць, патанчыць разам з усімі – чаму ж не?

Мова – паветра кнігі і рэчаіснасці

Акрамя галоўнага персанажа, ёсць яшчэ адна вялікая сіла, якая рухае паэму «Тарас на Парнасе» наперад, поўніць яе жыццём і паветрам, – сакавітая і мілагучная беларуская мова.

Немагчыма так натуральна, цудоўна (і востра-камічна) пісаць на ёй літаратурна-мастацкі твор, калі ты сам не думаеш па-беларуску. Вераніцын няпафасна дэманструе свой лад мыслення як аўтар і ідзе значна далей.

Селянін Тарас гаворыць з грэка-рымскімі багамі на сваёй роднай мове, з паўночна-ўсходнім дыялектным «адценнем». То бок зусім не саромеецца сябе.

У выніку атрымалася так, што беларус напісаў па-беларуску кнігу пра беларуса, які натуральна і годна адчувае сябе беларусам.

У чым тут дзіва? Для «прыгонных» 1850-х гадоў гэта быў дужа смелы грамадзянскі ўчынак, і Вераніцын меў падставы, каб захоўваць поўную ананімнасць.

Вельмі важна яшчэ, чым сканчаецца паэма: Тарас нарэшце вяртаецца дахаты.

Як кажа з непыхлівым патрыятызмам наш народ, «у гасцях добра, а дома лепей». Ну і канешне, тут працуе закон літаратурнага жанра: кожнае падарожжа мусіць скончыцца павяртаннем.