Фрэскі XII стагоддзя і «Летапіс цудаў»: рэпартаж з манастыра Еўфрасінні Полацкай

Штогод 5 чэрвеня праваслаўныя шануюць памяць прападобнай Еўфрасінні Полацкай – нябеснай заступніцы беларускай зямлі.

Праз дзевяць стагоддзяў заснаваны ёю Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр застаецца адным з найважнейшых духоўных цэнтраў Усходняй Еўропы. Сюды прыязджаюць пакланіцца старажытным святыням, падзякаваць за дапамогу і папрасіць аб самым патаемным.

Напярэдадні свята журналісты Times.by адправіліся ў Полацк. Разам з манахіняй Юстынай мы прайшлі па тэрыторыі манастыра, зазірнулі ў храм XII стагоддзя з унікальнымі фрэскамі і даведаліся, чым жыве манастыр сёння.

Месца, дзе час цячэ інакш

З самай раніцы да брамы манастыра ідуць людзі: маладыя сем’і з дзецьмі, пажылыя сямейныя пары, паломнікі і турысты з розных гарадоў Беларусі, Расіі і іншых краін. Хтосьці спяшаецца да мошчаў прападобнай, хтосьці ставіць свечкі, а хтосьці проста сядзіць на лаўцы пад разгалістымі дрэвамі, атрымліваючы асалоду ад цішыні.

Сам манастыр патанае ў зелені. У двары няспешна гуляе кот, цвітуць клумбы, чуваць звон. Здаецца, мітусня вялікага свету застаецца недзе далёка-далёка.

Але за гэтай супакойваючай атмасферай стаіць штодзённая праца сясцёр, якія працягваюць справу, пачатую амаль тысячу гадоў таму.

Князёўна, якая стала манахіняй

Будучая святая нарадзілася ў Полацку напачатку XII стагоддзя ў сям’і князя Георгія Усяславіча і княгіні Сафіі. Дачку назвалі Прадславай. З ранніх гадоў дзяўчынка выяўляла незвычайную любоў да малітвы і кніжнага вучэння.

Калі ёй споўнілася 12 гадоў – узрост, прыдатны па тых часах для дынастычнага шлюбу, – Прадслава вырашыла цалкам прысвяціць сваё жыццё Богу.

Таемна пакінуўшы бацькоўскі дом, яна прыйшла ў манастыр да сваёй цёткі, ігуменні Раманіі, і папрасіла пастрыгчы яе ў манахіні. Цётка доўга не рашалася: перад ёй стаяла юная князёўна – прыгожая, адукаваная, з добрай будучыняй. Але настойлівасць і духоўная сталасць дзяўчыны аказаліся мацнейшымі за сумненні. Неўзабаве яна прыняла манаскі пастрыг з імем Еўфрасіння.

Пазней прападобная пасялілася пры Полацкім Сафійскім саборы. Яна жыла ў невялікай келлі-галубцы і перапісвала кнігі. Для XII стагоддзя гэта было рэдкасцю: большасць жанчын былі непісьменнымі, і перапісчыкамі звычайна станавіліся мужчыны. Гатовыя рукапісы яна прадавала, а атрыманыя грошы раздавала тым, хто меў патрэбу.

Менавіта там, згодна з паданнем, і атрымала знак звыш. Тройчы ёй з’яўляўся анёл і ўказваў на месца пад назвай Сяльцо (на той момант падворак полацкіх епіскапаў), дзе Еўфрасінні трэба было заснаваць манастыр.

«Анёл сказаў: «Тут табе належыць быць». У тую ж ноч падобны прывід быў і полацкаму епіскапу Ілію. Так пачалася гісторыя нашага манастыра», – расказвае манахіня Юстына.

Царква, пабудаваная за 30 тыдняў

У Сяльцо Еўфрасіння прыйшла толькі з адной манахіняй. Паступова вакол яе пачала фарміравацца жаночая абшчына. Першымі насельніцамі сталі сёстры – родная Градзіслава і стрыечная Звеніслава, якія прынялі ў манастве імёны Еўдакія і Еўпраксія.

У гэты час на тэрыторыі манастыра стаяў драўляны Спаскі храм. На яго месцы пазней была ўзведзена мураваная Спаса-Праабражэнская царква, якая захавалася да нашых дзён.

Згодна з жыціем, будаўніцтва суправаджалася цудамі. Мураваны храм узвялі ўсяго за 30 тыдняў – тэрмін, які і сёння здаецца амаль неверагодным для XII стагоддзя.

«Калі работы падыходзілі да канца, нечакана скончылася плінфа – тонкая цэгла асаблівай формы. Будаўнікі звярнуліся да ігуменні. На наступны дзень пасля яе малітвы ў печы цудоўным чынам з’явілася новая цэгла, і будаўніцтва ўдалося завяршыць», – звяртае ўвагу суразмоўніца.

Таямніца старажытных фрэсак

Галоўная каштоўнасць Спаса-Праабражэнскага храма – фрэскі XII стагоддзя. Іх рэстаўрацыя і навуковыя даследаванні пачаліся ў 1992 годзе і працягваліся больш за трыццаць гадоў. Толькі 15 студзеня 2025 года храм урачыста адкрылі пасля завяршэння маштабных работ.

Навукоўцы называюць царкву помнікам сусветнага значэння. Тут захавалася каля 92% арыгінальных фрэсак, агульная плошча роспісаў перавышае 1000 квадратных метраў.

Даследчыкі мяркуюць, што храм распісвалі майстры з Візантыі і Грэцыі, а іканаграфічную праграму склала сама Еўфрасіння.

Акрамя традыцыйных евангельскіх сюжэтаў тут прадстаўлены цэлы цыкл выяў, прысвечаных манаству. На слупах можна ўбачыць святых падзвіжнікаў і падзвіжніц, а ў алтарнай частцы ўзвышаецца велічная Багародзіца Аранта з паднятымі ў малітве рукамі. Побач з ёй – архангелы Міхаіл і Гаўрыіл.

На сценах храма разгортваюцца галоўныя падзеі Свяшчэннай гісторыі: Благавешчанне, Нараджэнне Хрыстова, Уваскрашэнне Лазара, Успенне Багародзіцы, Уваход Гасподні ў Іерусалім і Распяцце. Справа ад уваходу можна ўбачыць райскія мясціны, злева – пекла.

«У Сярэднія вякі большасць людзей не ўмелі чытаць, але цудоўна разумелі мову іконы, – падкрэслівае сястра Юстына. – Храм быў для іх сапраўднай кнігай».

Асаблівае ўражанне пакідаюць фрэскі Страшнага суда. Сярод сцэн пакарання захавалася незвычайная кампазіцыя – пакуты за грахі языка: хлусню, паклёп, асуджэнне і брыдкаслоўе. Грэшнікі выяўлены падвешанымі за язык. Гэтая фрэска прымушае задумацца і сучаснага чалавека.

«Гледзячы на ўсе гэтыя фрэскі, малілася сама святая Еўфрасіння. Тут адчуваецца яе дух. І мы па-сапраўднаму шчаслівыя людзі, бо мы дажылі до таго моманту, калі рэстаўратары раскрылі для нас гэтую старажытную прыгажосць», – кажа манахіня.

Храм унутры храма

Злева ад уваходу ў храм бачна вузкая лесвіца, якая вядзе ў келлю прападобнай. Невялікае памяшканне памерам усяго два на два метры мае форму крыжа.

Даследчыкі лічаць, што гэта быў своеасаблівы «храм у храме» з уласным прастолам і ахвярнікам. Менавіта тут яна праводзіла доўгія гадзіны ў малітве.

Таксама ў келлі знаходзіцца кцітарская фрэска. На ёй выяўлена святая Еўфрасіння Полацкая ў поўны рост, у манаскім адзенні, якая падносіць Іісусу Хрысту мініяцюрную копію ўзведзенага ёю храма.

Памяць пра прападобную захавалася не толькі ў старажытных сценах. Жыціе расказвае, што святая Еўфрасіння валодала асаблівымі дарамі – цудатварэннем, празорлівасцю. Яна прымірала варожых князёў і простых людзей, дапамагала парадай.

«Яна не любіла, калі князь з князем сварыўся, баярын з баярынам або просты чалавек з простым чалавекам. І хацела бачыць усіх як адну душу. Таму і сёння да святой звяртаюцца не толькі з просьбамі аб вылячэнні, але і аб міры ў сям’і, у калектыве і паміж людзьмі», – адзначае манахіня.

Яшчэ адна справа Еўфрасінні – мужчынскі манастыр

Мала хто ведае, што па даручэнні прападобнай Еўфрасінні была створана і Багародзіцкая царква, пры якой яна заснавала мужчынскі манастыр. Ён праіснаваў некалькі стагоддзяў, але, на жаль, да нашага часу не захаваўся.

Таксама прападобная паспрыяла, каб з Візантыі ў Полацк быў дастаўлены ўнікальны Эфескі вобраз Найсвяцейшай Багародзіцы, напісаны, паводле падання, святым апосталам і евангелістам Лукой.

Сёння гэтая ікона знаходзіцца ў храме Аляксандра Неўскага ў пасёлку Княжае Возера Маскоўскай вобласці. А ў полацкім манастыры захоўваецца яе дакладная копія.

Зніклы крыж

У 1161 годзе па заказе Еўфрасінні майстар-ювелір Лазар Богша стварыў унікальны крыж-каўчэг, які пасля стане адной з галоўных святынь Беларусі.

У яго былі ўкладзены найвялікшыя хрысціянскія рэліквіі: часціца Дрэва Крыжа Гасподняга з кропляй Крыві Збавіцеля, часціцы камянёў Гроба Гасподняга і Гроба Божай Маці, а таксама часціцы мошчаў асабліва шанаваных святых.

Шасціканцовы крыж вышынёй каля 51 сантыметра меў кіпарысавую аснову. Ён быў упрыгожаны залатымі і сярэбранымі пласцінамі, каштоўнымі камянямі, жэмчугам і 20 эмалевымі іконкамі. Па баках знаходзіўся надпіс-завяшчанне прападобнай з забаронай выносіць крыж з манастыра – «ні князю, ні баярыну, ні ігумену, ні епіскапу, ні простаму чалавеку».

Аднак гісторыя распарадзілася інакш – рэліквія не раз пакідала родны манастыр.

На рубяжы XII–XIII стагоддзяў крыж апынуўся ў Смаленскай зямлі, затым патрапіў у Маскву, у царскую казну. Іаан Грозны, прачытаўшы страшны надпіс, загадаў вярнуць святыню.

Але ўжо ў 1579 годзе Полацк захапіў кароль Стэфан Баторый, і ў 1580 годзе крыж вынеслі з манастыра ў Сафійскі сабор, дзе ён захоўваўся аж да 1841 года. Затым рэліквія вярнулася ў манастыр. Яе ўсталявалі ў келлі прападобнай Еўфрасінні. Паломнікі маглі лёгка туды захадзіць і прыкладацца да крыжа.

У 1925 годзе манастыр закрылі, а святыню рэквізавалі. Крыж пабываў у Полацкім фінаддзеле, Полацкім і Мінскім музеях і, нарэшце, у Магілёўскім гістарычным музеі. А ў гады Вялікай Айчыннай вайны ён бясследна знік, пошукі працягваюцца да гэтага часу.

У 1990-х гадах брэсцкі майстар Мікалай Кузьміч аднавіў копію рэліквіі. Праца заняла пяць гадоў: золата выдзелілі з Дзяржфонду Прэзідэнта, асновай крыжа стаў кіпарыс, спецыяльна дастаўлены з Іерусаліма. А ўнутр змясцілі тыя ж святыні, што былі ў арыгінале XII стагоддзя.

Сямікілаграмовыя вярыгі святой

Сярод свяшчэннай спадчыны манастыра асаблівае месца займаюць вярыгі прападобнай Еўфрасінні – жалезныя ланцугі вагой каля сямі кілаграмаў, якія яна насіла пад адзеннем як знак пакоры. Сёння цяжка ўявіць, як кволая жанчына пастаянна надзявала на сябе такі груз.

Доўгі час лічылася, што вярыгі страчаны. Аднак у 1990-я гады адбылася падзея, якую ў манастыры называюць сапраўдным цудам. Адна з прыхажанак расказала пра прывід, у якім прападобная Еўфрасіння ўказала месца іх знаходжання. Святыню знайшлі на гарышчы Спаса-Праабражэнскага храма. Зараз вярыгі захоўваюцца ў драўлянай рацы, дзе раней былі пахаваныя мошчы прападобнай.

«Захавалася традыцыя: калісьці вернікі праходзілі пад ракай з мошчамі Еўфрасінні, так і сёння многія паломнікі прапаўзаюць пад гэтай жа ракай, у якой цяпер знаходзяцца вярыгі святой, і звяртаюцца да яе з малітвай», – тлумачыць манахіня.

200 км на руках: як сустракалі Еўфрасінню

У сталым узросце прападобная Еўфрасіння разам з сястрой-манахіняй Еўпраксіяй і братам Давідам адправілася ў паломніцтва ў Святую Зямлю. Яна малілася каля Гроба Гасподняга і прасіла Бога завяршыць яе зямны шлях менавіта там. 5 чэрвеня (па новым стылі) 1173 года яе просьба выканалася.

Прападобную пахавалі ў Іерусаліме. Пазней з-за пагрозы захопу горада войскамі султана Салах ад-Дзіна яе астанкі перанеслі ў Кіева-Пячэрскую лаўру, дзе яны знаходзіліся больш за сем стагоддзяў.

Толькі ў 1910 годзе па ўказе імператара Мікалая II мошчы святой Еўфрасінні вярнулі ў родны манастыр.

Упрыгожаны кветкамі беласнежны параход, дзе знаходзілася рака з мошчамі прападобнай, ішоў па Дняпры ў суправаджэнні яшчэ двух караблёў з паломнікамі, выдатнымі рэлігійнымі і дзяржаўнымі дзеячамі. Затым раку 200 км – ад Оршы да Полацка – неслі на руках.

«На ўсім шляху святыню сустракалі тысячы людзей, здзяйсняліся набажэнствы, малебны і літургіі. Вернікі расказвалі пра выпадкі вылячэння. Ва ўрачыстасцях прымала ўдзел і княгіня Лізавета Фёдараўна», – пералічвае сястра Юстына.

Але наперадзе манастыр чакалі новыя выпрабаванні. XX стагоддзе прынесла войны, рэвалюцыі, закрыццё манастыра і канфіскацыю царкоўных каштоўнасцей. Канчаткова мошчы прападобнай вярнуліся ў манастыр у 1943 годзе і з таго часу яго не пакідалі.

Як жыве манастыр сёння

Сёння Полацкі манастыр – гэта вялікая духоўная сям’я, якая аб’ядноўвае каля 140 сясцёр: манахінь, інакінь, паслушніц і трудніц. Як і ў старажытнасці, жыццё манастыра падпарадкавана строгаму раскладу.

У будні дзень пачынаецца ў 5:45 з паўночніцы. Затым здзяйсняюцца малебен прападобнай Еўфрасінні і Боская літургія. У 16:45 праходзіць вячэрняе набажэнства. Па суботах і нядзелях расклад крыху змяняецца: здзяйсняюцца дадатковыя літургіі і ўсяночныя трыванні.

Паміж службамі кожная сястра нясе свой послух – працу, якую благаслаўляе ігумення Еўдакія.

«Послухі ў нас самыя розныя: і фізічныя, і разумовыя, – дзеліцца манахіня Юстына. – Ёсць падворак у вёсцы Захарнічы, дзе сёстры працуюць на кароўніку, даглядаюць сад і агарод. Іншыя працуюць на кухні, у пякарні. Хтосьці нясе разумовую працу: у бібліятэцы, канцылярыі, архіве і выдавецтве. Таксама манахіні праводзяць экскурсіі, выкладаюць у нядзельнай школе, выступаюць з дакладамі на мерапрыемствах».

У сярэдзіне рэпартажу сёстры ласкава запрасілі нас на трапезу. Пачаставалі простым і вельмі смачным абедам, прыгатаваным як раз з тых самых прадуктаў са свайго падворка: гарачы суп, рассыпістая бульба, хатнія салаты і халаднаваты кампот. Нашу ўвагу прыцягнуў нават посуд – прыгожы, вытанчаны, з маленькімі манастырскімі крыжыкамі.

На пытанне пра тое, што самае складанае ў манаскім жыцці, наша суразмоўніца Юстына адказвае шчыра: «Самае цяжкае – адсячэнне сваёй волі. У манастыры паслухмянасць тычыцца ўсяго: працы, малітвы, раскладу дня. Але менавіта праз гэта чалавек вучыцца давяраць Богу».

А самым радасным яна лічыць жыццё побач з Богам і прападобнай Еўфрасінняй: «Гэтую велізарную Боскую ласку мы адчуваем кожны дзень».

Цуды XXI стагоддзя: «Прападобная, а як жа я?»

У манастыры сведчанні аб дапамозе святой беражліва збіраюць яшчэ з пачатку 1990-х гадоў. А ў 2015 годзе тут з’явілася новая традыцыя – сёстры завялі «Летапіс цудаў». Гэта вялікі сшытак, куды прыхажане могуць запісаць свае патаемныя гісторыі. Першы сшытак ужо цалкам запоўнены, зараз цудамі напаўняецца другі.

Часцей за ўсё на старонках сустракаюцца лаканічныя, але поўныя слёз і радасці словы ўдзячнасці за самае доўгачаканае – дараванне дзіцяці.

Напрыклад, вясной 2024 года ў манастыр прыехала шматдзетная мама з Брэсцкай вобласці. З-за цяжкай міжпазваночнай грыжы 30-гадовая жанчына адчувала пастаянны боль і з цяжкасцю спраўлялася нават са звычайнымі хатнімі справамі.

Падчас экскурсіі па Спаса-Праабражэнскім храме яна ў думках звярнулася да прападобнай: «Еўфрасіння, ты столькім людзям дапамагаеш, вылечваеш іх, а як жа я?». Паводле слоў паломніцы, у той жа момант па яе спіне прабег халадок, а боль нечакана адступіў. Пасля экскурсіі жанчына змагла свабодна нахіляцца і рабіць глыбокія паклоны да зямлі.

Дапамагае святая і ў сямейных канфліктах. Нядаўна паломніца з Масквы малілася тут за свайго 15-гадовага сына. Падлетак звязаўся з дрэннай кампаніяй, кінуў спорт і не здаў экзамены. Пасля вяртання маці з Полацка хлопца нібы падмянілі: ён узяўся за розум, паступіў у каледж на бюджэт і сам папрасіў маму завезці яго ў манастыр – падзякаваць святой Еўфрасінні.

Асабліва кранальную гісторыю расказвае манахіня Магдаліна. У 2023 годзе да яе з Брэста прыехаў пляменнік з жонкай. Муж і жонка пражылі разам дваццаць гадоў, але так і не змаглі стаць бацькамі.

«Яны прыклаліся да мошчаў прападобнай, памаліліся сваімі словамі, як умелі, – успамінае сястра. – А праз месяц тэлефануюць: Вольга цяжарная! У іх нарадзілася двойня. Дзяўчынку назвалі Еўфрасінняй, а хлопчыка – Маркам. Ім 16 мая споўнілася ўжо два годзікі».

Галасы паломнікаў: навошта едуць у Полацк

Журналісты Times.by паразмаўлялі з паломнікамі ў храме. У кожнага – свая гісторыя, свая прычына наведаць старажытны манастыр.

Марыя з Санкт-Пецярбурга апынулася тут упершыню. Разам з мамай яна спецыяльна прыехала ў Полацк, каб убачыць манастыр.

«Я прыйшла і з удзячнасцю, і з просьбай. Пра што менавіта буду прасіць – пакіну паміж мной і святой, – усміхаецца дзяўчына. – Тут дзіўная атмасфера. Вельмі ўтульна. Я проста прысела на лавачку, заплюшчыла вочы... і адчула нейкі ўнутраны спакой. Гэта вельмі моцнае, намоленае месца. Мая мама марыць пераехаць у Беларусь».

Для Наталлі з Наваполацка манастыр даўно стаў часткай жыцця: «Мы часта прыязджаем у храм усёй сям’ёй – з мужам і дзецьмі. Нават сваякі з Расіі, калі бываюць у нас, абавязкова просяць прывезці іх сюды. У царкве заўсёды знаходзіш тое, чаго так не хапае ў паўсядзённай мітусні, – цішыню і заспакаенне».

Палачанка Кацярына прызнаецца, што бывае ў храме рэдка, але перад святам вырашыла абавязкова зайсці: «Хачу падаць запіскі за здароўе дзяцей і ўнукаў. Калі пераступаеш парог манастыра, усе трывогі нібы адыходзяць на другі план. На душы становіцца святлей, выходзіш адсюль з лёгкім сэрцам».

З манастыра мы з’язджалі каля пяці гадзін вечара. Але бясконцы паток людзей каля брамы і не думаў радзець – насустрач нам як раз ажыўлена крочыла вялікая група школьнікаў.

Мяркуючы па гэтым бесперапынным патоку, заснаваны прападобнай Еўфрасінняй манастыр да гэтага часу застаецца месцам прыцягнення для многіх.