Крэўскі замак раскрыў галоўную таямніцу: знойдзены ўваход у цямніцу, дзе задушылі Кейстута

У сярэдневяковай цвярдыні поўным ходам ідуць даследчыя работы. Археолагі вывучаюць абарончы роў перад замкам і працягваюць работы ў Княжацкай вежы.

Гісторыкі даследуюць унутраны перыметр данжона, дзе можна ўбачыць тунэль, які ішоў унутры сцяны замка з лесвіцай. У самай глыбіні яе відаць гатычная арка, а за ёй уваход на самы ніжні ярус вежы.

Вежа Кейстута

Канцэпцыя кансервацыі сцен замка прадугледжвае поўную рэканструкцыю, гэта значыць аднаўленне, данжона.

«Данжон – гэта галоўная вежа Крэўскага замка. Унізе ўваходу ў яе не было. Перамяшчэнне адбывалася толькі праз унутраныя галерэі ў сценах», – расказаў вядучы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі IX–XVIII стагоддзяў і археаграфіі Інстытута гісторыі Алег Дзярновіч.

Распаўсюджаная назва крэўскага данжона – Княжацкая вежа, але многія называюць яе вежай Кейстута. Справа ў тым, што, паводле летапіснай традыцыі, менавіта ў Крэўскім замку адбылася драматычная падзея ў нашай гісторыі – загінуў вялікі князь літоўскі Кейстут.

Каб зразумець гістарычны сюжэт, які склаўся вакол фігур Кейстута і яго сына – вялікага князя літоўскага Вітаўта, Алег Дзярновіч прывёў некалькі фактаў.

У ВКЛ у пачатковы перыяд была даволі архаічная палітычная сістэма, расказаў ён. У нашым рэгіёне было два варыянты перадачы ўлады – рымскі і варварскі. У першым выпадку ўлада пераходзіла ад бацькі да сына, а ў другім размяркоўвалася паміж братамі.

«Гэта тлумачыць, чаму палітычная сістэма Вялікага княства Літоўскага была такой нестабільнай. Таму, калі памёр вялікі князь літоўскі Альгерд, першым сярод князёў быў яго брат Кейстут. Але ў новых рэаліях улада павінна была перайсці да сына Альгерда – князя Ягайлы», – працягвае гісторык.

У выніку супрацьстаянне традыцый і новых правіл пераемнасці ўлады прывяло да канфлікту паміж Кейстутам і Ягайлам. Першым быў ўзяты ў палон Ягайла па дарозе ў Вільню, але яму ўдалося вызваліцца. Пасля гэтага ён змог захапіць свайго дзядзьку Кейстута і стрыечнага брата Вітаўта, якіх ён змясціў у Крэўскім замку.

У хроніках гаворыцца, што Кейстут быў зняволены ў вежы, а Вітаўт у пакоях.

«Мы можам інтэрпрэтаваць гэтыя звесткі, ведаючы тапаграфію Крэўскага замка. Гэта, вядома, версія, але яна пабудавана на пэўнай аргументацыі», – лічыць спецыяліст.

Вітаўт утрымліваўся ў адным з верхніх ярусаў, таму што вядома, што яму ўдалося ўцячы, – верагодна, ён змог спусціцца праз баявую галерэю. Кейстута ўтрымлівалі ў больш строгіх умовах, таму што прэтэндэнтам на ўладу лічыўся менавіта ён.

«Хутчэй за ўсё, Кейстут быў зняволены на гэтым цокальным ярусе, уваход у які мы і бачым зараз. Для нас гэта памяшканне мае мемарыяльнае значэнне, паколькі, калі верыць летапісам, гэта менавіта тое месца, дзе ён быў задушаны», – расказвае Алег Дзярновіч.

Паводле слоў гісторыка, на цокальным паверсе вежы захоўвалася зброя гарнізона Крэўскага замка.

Падчас папярэдніх раскопак у 2012 годзе ў Княжацкай вежы быў закладзены археалагічны шурф – пробны глыбокі раскоп.

У ходзе даследаванняў была знойдзена куча абпаленых арбалетных балтоў. Наканечнікі ляжалі ў адным месцы вельмі кампактна.

Фрэскі Крэўскага замка хочуць аднавіць з дапамогай ШІ

Завалы ў Княжацкай вежы яшчэ трэба будзе разабраць. Паводле звестак, тут былі скляпенні, распісаныя фрэскамі, і гэтыя знаходкі вельмі важны для гісторыі.

Пасля мангольскага нашэсця на ўсходзе Русі спынілі пісаць фрэскі – адбыўся культурны рэгрэс. Традыцыя захавалася толькі ў Ноўгарадзе і Пскове. А Крэўскі замак – гэта яркі прыклад роспісу сцен фрэскамі ў XIV стагоддзі.

Алег Дзярновіч нагадаў, што другой жонкай Альгерда была Ульяна Цвярская. З ёй у замак магла прыехаць цэлая арцель майстроў, якая і распісала гатычны замак візантыйскімі фрэскамі, што дало нам дзіўны сінтэз культур.

Пасля таго як замак моцна пацярпеў ад нападу князя Свідрыгайлы ў 1433 годзе, скляпенні, распісаныя фрэскамі, абваліліся ўнутр вежы. Цяпер, каб іх аднавіць, трэба будзе ўсе фрагменты, знойдзеныя ў ходзе раскопак, адсканіраваць. Верагодна, іх удасца аднавіць з выкарыстаннем штучнага інтэлекту, які зможа сабраць іх, як пазлы.

Дзве тысячы фрагментаў фрэсак сёння захоўваецца ў фондах Гродзенскага музея гісторыі і рэлігіі. У Нацыянальнай акадэміі навук – таксама каля дзвюх тысяч фрагментаў роспісу. Цяпер з-пад завалаў трэба будзе дастаць яшчэ некалькі тысяч такіх элементаў тынкоўкі.

Пасля штурму замка войскамі князя Свідрыгайлы Княжацкая вежа была адноўлена, але завал з некалькіх ярусаў ужо не разбіралі, і падвальны паверх апынуўся пахаваны пад ім.

Княжацкая рэзідэнцыя і роў Крэўскага замка

Дадатковым пацвярджэннем таго факта, што ў Крэўскім замку як вялікакняжацкай рэзідэнцыі пастаянна жылі, служаць находкі кафлі. Распаўсюджанне печаў з кафляй у XIV на нашай тэрыторыі зрабіла магчымым пражыванне ў мураваных памяшканнях, растлумачыў Алег Дзярновіч.

У гэтым сезоне ў ходзе археалагічных раскопак каля сцен замка былі зроблены і іншыя важныя адкрыцці.

Праекціроўшчыкі і рэстаўратары ставілі задачу знайсці сляды старажытнага абарончага рова, таму што па праекце рэстаўрацыі прадугледжваецца аднаўленне воднай сістэмы з паўночнага і заходняга бакоў крэпасці.

У ходзе даследавання высветлілася, што сцяна замка стаіць на насыпанай пясчанай дзюне, таму падмурак перад ровам неглыбокі і тут няма падвалаў. У некаторых частках замка падмурак дасягае 4,5 м, а каля Княжацкай вежы ён сыходзіць на глыбіню ўсяго ў 1 м.

«Першае міні-адкрыццё, якое было зроблена: мы зразумелі, што дзюна насыпная. У верхніх пластах гэтага жоўтага пяску знайшлі разбіты гаршчок XIV стагоддзя, які належаў будаўнікам Крэўскага замка», – працягвае гісторык.

Падчас раскопак рова археолагі выйшлі на старажытны гарызонт будаўніцтва ўмацаванняў. Была знойдзена вялікая колькасць бітай цэглы і гатычнай дахоўкі XIV стагоддзя.

Высветлілася, што роў адступаў ад сцяны на 2 м, але пакуль незразумела, якой шырыні ён быў. Роў ствараў вялікую абводненую прастору перад замкам. Таму перад галоўнай брамай быў пад'ёмны драўляны мост, які будзе адноўлены ў ходзе рэстаўрацыі.

У мінулым сезоне была знойдзена трэцяя брама Крэўскага замка. Асноўныя брамы былі размешчаны высока над узроўнем зямлі і мелі масты.

«Менавіта тут праз нізкую браму і прарваўся ў крэпасць Свідрыгайла. Гэта быў канец лістапада 1433 года, і, хутчэй за ўсё, вада з грунтам ужо замерзлі», – мяркуе Алег Дзярновіч.

У ходзе работ па кансервацыі сцен высветлілася, што на гэтым участку не было забутоўкі. Быў знойдзены паўкруглы выступ падмурка, які выходзіць за перыметр сцяны. Аналагічная канструкцыя была знойдзена ў Лідскім замку.

«У гэтым месцы вада падступала да самай сцяны, таму забрам'е і было вынесена ва ўнутраны перыметр. Тут мы знайшлі і невялікую нішу для замкавай агароджы, якая апускалася ўжо за брамай», – звярнуў увагу гісторык.

Знойдзены падмурак замкавага моста

У гэтым годзе на тэрыторыі замка было закладзена некалькі траншэй і раскопаў. Ва ўнутраным двары каля другой брамы было зроблена важнае адкрыццё. Археолагі знайшлі падмуркі замкавага моста.

«Малая брама Крэўскага замка знаходзіцца даволі высока над узроўнем зямлі. Гэта значыць, што тут былі знешні і ўнутраны мост, які быў перакінуты цераз замкавую сажалку», – расказвае Алег Дзярновіч.

Унутры замка яна збірала лішнюю ваду, асушваючы іншыя ўчасткі ўнутры перыметра абаронных сцен. Частка моста праз сажалку была, верагодна, пад'ёмнай. Сам мост быў драўляным, таму што ў падмурку былі знойдзены адтуліны для паляў.

Апошнія адкрыцці поўнасцю мяняюць уяўленне вучоных аб Крэўскім замку. Раней існавала думка, што ён мог быць фалькбургам, гэта значыць крэпасцю, дзе ў выпадку нападу хавалася мясцовае насельніцтва са сваімі пажыткамі.

Цяпер пераважае ідэя, што ў Крэве размяшчалася рэзідэнцыя князёў, што пацвярджаецца элементамі элітарнай палацавай культуры, якая тут была, напрыклад фрэскамі. Практычна ўся прастора ўздоўж сцен была забудавана будынкамі на мураваных падмурках. Тут размяшчаліся і казармы, дзе пражываў гарнізон.

«Сёння мы перажываем адзін з самых актыўных этапаў рэстаўрацыі і вывучэння Крэўскага замка, які пачаўся ў 2017 годзе. За гэты час былі закансерваваны Княжацкая вежа і ўсе чатыры сцяны», – акцэнтаваў увагу гісторык.

Паводле яго слоў, наступным важным этапам у рэканструкцыі стане стварэнне музея ў вежы Кейстута. Усе работы ў Крэўскім замку фінансуюцца з дзяржаўнага бюджэту.

«Па датах складана сказаць, але спадзяюся, пры належным фінансаванні, можа, праз 5–7 гадоў я вас запрашу сюды. І мы спусцімся на цокальны ярус і паглядзім на месца, дзе сядзеў у зняволенні Кейстут ва ўжо адрэстаўраваным данжоне», – падводзіць вынік гісторык.