Таямнічы і цяжкадаступны: як жыве самы вялікі ў Беларусі востраў Ду

Асвейскае возера настолькі ж каварнае, наколькі і прыгожае. Настрой у яго зменлівы: толькі што было бясхмарна – і азёрная гладзь адлюстроўвала неба, як люстэрка. Але вось налятае рэзкі вецер – і вада набывае стальны колер, закіпае белымі баранчыкамі хваль, паказвае характар.

Заходнія вятры часта ўздымаюць хвалі – і перакульваюць лодкі. Адсюль і легенды пра русалак, якія прыходзяць за бестурботнымі рыбакамі.

«Асабліва актыўныя гэтыя русалкі перад 8 Сакавіка, відаць, шукаюць сабе кавалераў», – усміхаецца дырэктар Асвейскага заказніка і галоўны праваднік па востраве Ду Ігар Раманюк. І тлумачыць: больш за ўсё няшчасных выпадкаў адбываецца якраз напярэдадні гэтага свята, калі рыбакі выходзяць на апошні крохкі лёд.

«Поўнага штылю на Асвейскім возеры не бывае, – кажа Ігар Рыгоравіч. – Некалькі тыдняў таму вецер падняўся да 20 метраў у секунду, пачалася бура. А турысты ўжо на востраве! Чакалі, пакуль скончыцца шторм, і вывозілі іх некалькі гадзін».

Перахапіўшы нашы позіркі, дырэктар смяецца: хвалявацца няма чаго – катар «Фенікс 510» шторму не баіцца, вытрымлівае хвалю да 1,2 метра і дамчыць да вострава Ду ўсяго за 15 хвілін.

Па пантоне бегае, скуголячы, сабака Ёжык, які жыве пры візіт-цэнтры Асвейскага заказніка, – просіць узяць з сабой. Ігар Рыгоравіч тлумачыць: Ёжыку так падабаецца на востраве, што ён пры любой магчымасці спрабуе туды адплысці нават з незнаёмымі людзьмі.

Ляснік у пятым пакаленні, Ігар Раманюк 16 гадоў адпрацаваў у Белавежскай пушчы – і ніяк не чакаў, што яго так «прымагніціць» да сябе вялікая вада. Некалі яму давялося змяніць месца работы, але ён сумаваў па возеры і, як толькі з'явілася магчымасць вярнуцца на пасаду дырэктара, згадзіўся адразу, хоць і зарплата была ніжэйшая.

«Грошы для мяне не былі важныя, – кажа ён. – І не важныя дагэтуль. А што важна? Прырода і свабода: не магу я суткамі ў кабінеце сядзець».

За гэтыя гады Асвейскі заказнік пабудаваў візіт-цэнтр і глэмпінгі, закупіў катары і аўдыёгіды, стварыў турыстычны маршрут, які ахоплівае ўвесь рэгіён.

Абавязкаў у Ігара Рыгоравіча шмат, але галоўны – ахоўваць запаведны спакой гэтых мясцін і тых, для каго яны сталі домам: раслін, жывёл, рыб і птушак.

Гэта цяпер у Асвейскім возеры жывуць практычна ўсе віды прэснаводных рыб, а на яго водах любяць адпачываць бакланы, чаплі, жураўлі і арланы-белахвосты.

Але за гэта давялося пазмагацца: возера ж спрабавалі знішчыць на працягу ўсяго XX стагоддзя. Яго асушвалі, каб вырошчваць кок-сагыз і вырабляць каўчук, выкарыстоўвалі пад патрэбы гідраэлектрастанцыі, распрацоўвалі прыбярэжныя тарфянікі… І ўсё ж Асвейскае возера выжыла.

Тым часам мы падплываем да вострава-прывіду, які складаецца са спляцення каранёў і травы. Некалькі гадоў ён плаваў па Асвейскім возеры, раптам вырастаючы з туману перад здзіўленымі рыбакамі. Цяпер мясцовыя прывыклі да яго настолькі, што спрабавалі нарыхтоўваць на ім дровы для лазні. Як жартуе Ігар Рыгоравіч: «А як ён хацеў? Сам прыплыў!»

Але калі плывучы востраў-прывід у любы момант можа знікнуць, то востраў Ду – галоўная мэта нашага падарожжа – захоўвае свае таямніцы ўжо тысячы гадоў.

І гэта не перабольшанне: знаходкі вучоных пацвярджаюць, што людзі пасяліліся на гэтых узгорках яшчэ ў IV–VIII стагоддзях. Кім былі першыя жыхары вострава? Гэта адна з мноства загадак Ду. Як і яго назва: паводле адной з версій, у яго фіна-ўгорскія карані, і «Ду» азначала «азёрны востраў». Паводле другой – балцкія і расшыфроўваецца як «два»: адсылка да рэльефу вострава з двума гістарычнымі ўзгоркамі-гарадзішчамі – Перуноўкай і Гарадком.

Паводле версіі даследчыкаў, мінулае вострава цесна звязана з язычніцтвам. Тут ладзілі свяцілішчы, праводзілі сакральныя рытуалы і дапамагалі пакутным. Таксама ёсць меркаванне, што на востраве Ду знаходзілі апошні прытулак тыя, каго не прымалі на «вялікай зямлі»: знахары, чараўніцы, чарнакніжнікі.

Першыя пісьмовыя пацвярджэнні, што вёска Востраў існуе, з'явіліся толькі ў XVIII стагоддзі. Мясцовых жыхароў карміла сельская гаспадарка і рыбны промысел: улоў вазілі прадаваць на вялікі базар у Асвею, якая тады была багатым яўрэйскім мястэчкам.

Усё жыццё астраўлян залежала ад драўляных лодак-вяслянак: на іх перавозілі ўсё, нават авечак і цялят. А дарослых кароў, паводле ўспамінаў мясцовых жыхароў, і наогул адпраўлялі ўплаў: гаспадар веславаў на лодцы, а за ім паслухмяна плыў цэлы статак.

Самым цяжкім перыядам для жыхароў вострава Ду былі тыдні, калі лёд толькі пачынаў прыхоплівацца ці, наадварот, раставаць. Возера станавілася пасткай: па тонкім лёдзе не прайсці, на лодцы не праплысці. Вёска трапляла ў поўную ізаляцыю ад знешняга свету. І людзі чакалі, калі ж грымнуць маразы: зімой воды Асвейскага возера прамярзалі так глыбока, што на востраў проста па лёдзе маглі праехаць гружаныя трактары.

Лёд выратаваў мясцовых і ў 1943 годзе, калі да вострава дабраліся немцы. За дапамогу партызанам карнікі спалілі вёску дашчэнту, але ператварыць яе ў другую Хатынь не змаглі. Сотні чалавек паспелі ўцячы па лёдзе і схавацца на балотах. Яны хаваліся ў зямлянках да ліпеня 1944 года, а потым вярнуліся на родны для іх Востраў – аднаўляць дамы на папялішчы.

Вёска не проста адрадзілася з попелу: тут жыло больш за 200 чалавек, працавалі дызельная падстанцыя, жывёлагадоўчая ферма, магазін, клуб і пачатковая школа.

Дзеці на востраве маглі вучыцца толькі да чацвёртага класа. Для працягу адукацыі іх адпраўлялі ў асвейскі інтэрнат – з бацькамі яны не бачыліся месяцамі. Дзеля будучыні дзяцей сем'і пачалі разбіраць свае дамы, перапраўляць бярвёны праз возера і назаўсёды пакідаць астраўную вёску.

У пачатку 1980-х гадоў адсюль адплыў апошні жыхар, і самы вялікі востраў краіны стаў бязлюдным. Здаецца, ужо назаўсёды…

«Слядоў жыцця на востраве практычна не засталося, – расказвае Ігар Рыгоравіч. – Дзе-нідзе можна ўбачыць рэшткі разбуранага фундамента, старыя яблыні, грушы і слівы, якімі цяпер любяць ласавацца янотападобныя сабакі. Аб тым, што тут жылі людзі, нагадваюць толькі старыя могілкі. Але што напісана на надмагільных помніках, практычна не разабраць. Ужо дзясяткі гадоў на гэтыя магілы ніхто не прыязджае. Каб аб мінулым забылі, дастаткова, каб змянілася некалькі пакаленняў. Пяцьдзясят гадоў – і ніякіх слядоў цывілізацыі».

Але як так атрымалася, што ў такім незвычайным, самабытным месцы за ўсе гэтыя гады не з'явілася ні курортнага пасёлка, ні спа-гатэля, ні рэтрыт-цэнтра? Чаму востраў Ду застаўся дзікім?

«А ён і павінен быць дзікім! – настойвае «хавальнік» вострава. – Дзікім, свабодным і чыстым».

«Шкада, вы вясной не прыехалі, – кажа Ігар Рыгоравіч. – Яблыні ўсе ў цвеце стаяць – востраў увесь бела-ружовы. Рыбакі жартуюць: «Рыгоравіч, ты што з востравам зрабіў? Пафарбаваў?»

Увосень востраў Ду цудоўны па-свойму. З абрывістых схілаў адкрываецца чароўная панарама: куды ні кінь позірк – нічога, акрамя вады і неба. І цішыня, толькі шапаценне хваль і траў...

«Хто тут шчаслівы, дык гэта бабры: плаціну не трэба будаваць! А яшчэ сюды даплылі ласі, казулі, дзікі і зайцы. Неразумела, чаго Дзед Мазай іх ратаваў, плаваюць яны шыкоўна! Лісы і яноты тут пастаянныя жыхары, а вось ваўкі і рысі прыходзяць толькі зімой, па лёдзе. Я ўсё вучоных прашу злавіць астраўнога крата – ну дакладна ж яны тут сядзяць з ледніковага перыяду. Не хочуць лавіць!» – смяецца Ігар Рыгоравіч.

Хутка на востраў Ду прывязуць тарпанападобных коней – іх даставяць на спецыяльных грузавых пантонах.

«Уяўляеце, як яны рвануць на волю? Думаю, ім тут будзе добра», – кажа Ігар Рыгоравіч.

І дадае: калі коні будуць дакучаць турыстам, падладжвацца давядзецца людзям, а не жывёлам. Чалавек тут – госць і павінен прымаць правілы дома, у які прыйшоў.

Трапіць на востраў можна самастойна, калі гатовы зрабіць падарожжа па вадзе. Можна заказаць экскурсію ў самім Асвейскім заказніку або праз турфірмы. У яе ўваходзіць тры гадзіны знаёмства з возерам і востравам: круіз на катары, пешая прагулка па экастежцы і пад’ём на назіральную вышку.

«Цікавасць да вострава велізарная: сюды прыязджаюць турысты не толькі з Беларусі, Расіі, Латвіі, Казахстана, але і, напрыклад, з Іспаніі, Францыі, Германіі, Кітая, Кубы. Ужо цяпер у нас пытаюцца, калі адкрыем браніраванне экскурсій на 2027 год. У мінулым годзе я закрыў яго за суткі! Сем тысяч чалавек у год – максімум наведвальнікаў, каб не парушаць жыццё гэтай экасістэмы», – тлумачыць Ігар Рыгоравіч.

Ці хацеў бы ён сам тут застацца? Дакладна ж не парушыў бы экасістэму.

«Я бы? Я б застаўся! – усміхаецца дырэктар. – Толькі жонка пакуль супраць».