Знікаючая Беларусь: як музей у Азярцы беражэ гісторыю нашых вёсак

Беларускі Скансэн з 50-гадовай гісторыяй

Першы ў гісторыі этнаграфічны музей пад адкрытым небам быў створаны намаганнямі Артура Хазеліуса ў Стакгольме. Цяпер яго назва «Скансэн» стала імем агульным, часта так могуць называць любую экспазіцыю такога роду.

Існуе легенда аб тым, што ўпершыню ідэя стварыць музей беларускай народнай архітэктуры пад адкрытым небам нарадзілася ў мастака Фердынанда Рушчыца. Аднак Першая сусветная вайна і наступныя перыпетыі беларускай гісторыі з падзелам краіны не дазволілі праекту ўвасобіцца ў жыццё.

Ужо пасля Вялікай Айчыннай у Беларусі пачалася актыўная урбанізацыя, традыцыйная вёска адыходзіла ў мінулае, а з ёй культура, побыт і паўсядзённыя промыслы. У гэты час у іншых частках СССР ужо на ўсю моц працавалі этнаграфічныя музеі. Наспела такая неабходнасць і ў нас.

Музей народнай архітэктуры і побыту ў Азярцы

«Датой заснавання музея лічыцца 9 снежня 1976 года, калі была прынята пастанова Савета міністраў БССР аб яго стварэнні», – нагадвае загадчык навукова-экспазіцыйнага аддзела Ігар Іваноў.

Але факт прыняцця рашэння яшчэ не азначае, што музей тут жа пачаў працаваць. Прайшло цэлых дзесяць гадоў, перш чым ён расчыніў свае вароты для першых наведвальнікаў.

Увесь гэты час ішлі пошукі падыходзячага месца, стваралася рабочая група, падбіраліся дамы і цэрквы для экспазіцыі. Адкрыўся музей, які размясціўся на плошчы больш за 150 га, толькі ў 1987 годзе.

Азярцо або Строчыцы

Ва ўжытку музей часта называюць Строчыцамі – і гэта нездарма. Першапачаткова планавалася, што экспазіцыя пад адкрытым небам будзе размяшчацца не толькі на правым беразе Пцічы, але і на левым, дзе была вёсачка Строчыца.

Пасля развалу Савецкага Саюза тэрыторыю так і не паспелі аддаць пад музейныя патрэбы, а дамы там сталі актыўна выкупляць заможныя беларусы. Так Строчыца не стала часткай экспазіцыі, але падарыла музею нефармальную назву.

Планавалася, што поўнаразмерная выстава будзе складацца з шасці гісторыка-этнаграфічных рэгіёнаў: Цэнтральная Беларусь, Падняпроўе, Паазер'е, Панямонне, Усходняе і Заходняе Палессе.

Аформіць паспелі толькі тры першыя сектары, а потым развалілася вялікая краіна, і ўсе сканцэнтраваліся на тым, каб захаваць тое, што ўжо ёсць.

«Ідэя стварэння музея заключалася ў тым, каб не проста перанесці ў яго будынкі, а аднавіць характэрнае паселішча. Цэнтральная Беларусь прадстаўлена такім тыпам паселішча, як сяло канца XIX – пачатку XX стагоддзя. Сяло ад вёскі адрознівалася наяўнасцю грамадскага цэнтра: царквы, школы», – растлумачыў загадчык навукова-экспазіцыйнага аддзела.

Уніяцкая царква ў Беларусі

Вялікую драўляную Пакроўскую царкву, якая адразу прыкоўвае позірк, прывезлі з вёскі Лагновічы ў Клецкім раёне. Гэты помнік архітэктуры канца XVIII стагоддзя тут называюць не інакш як жамчужынай калекцыі.

Архітэктура гэтага храма абумоўлена часам, калі на беларускіх тэрыторыях было шырока распаўсюджана уніяцтва. Яна адчувала на сабе сур'ёзны еўрапейскі ўплыў, у першую чаргу барока.

У Беларусі гэта вылілася ва ўнікальнае спалучэнне элементаў барочнай архітэктуры з традыцыйнай народнай.

«У храме з Лагновічаў відавочны акцэнт на яго фасадзе. Беларускае дойлідства вядома сваёй рацыянальнасцю і лаканічнасцю, але тут франтон выкладзены з бруса. Гэта рашэнне падкрэслівае манументальнасць будынка, што прынята ў архітэктуры барока», – адзначыў спецыяліст.

Майстры ўпрыгожылі храм прафіляванымі карнізамі з дрэва, што таксама з'яўляецца адметнай рысай барока.

Гісторыя вёскі: шнур, пагон і валокі

Беларускія сёлы ў мінулым жылі яшчэ па тых прынцыпах, якія былі закладзены знакамітай зямельнай рэформай XVI стагоддзя, вядомай як Устава на валокі.

Кароль Жыгімонт II Аўгуст вырашыў стварыць са шматлікіх дробных вёсак буйныя населеныя пункты. Пры гэтым уся зямля дзялілася на валокі.

«Новыя населеныя пункты ствараліся наступным чынам: поле дзялілася вуліцай, і ўздоўж яе наразаліся прысядзібныя ўчасткі зямлі. Першапачаткова на адным баку вуліцы былі жылыя дамы, а на другім – гаспадарчыя пабудовы. Але з ростам насельніцтва і другі бок вуліцы паступова быў заняты дамамі», – тлумачыць Ігар Іваноў.

Першапачаткова адлегласць паміж сядзібамі складала шнур. Гэта старажытная мера даўжыні, роўная прыкладна 42 м. З часам дамы ставіліся ўсё бліжэй і бліжэй адзін да аднаго.

На мяжы XIX і XX стагоддзяў сам прынцып перпендыкулярнай забудовы яшчэ захоўваўся, але з-за таго, што дамы стаялі вельмі блізка, сядзібная забудова стала выцягнутай, што відаць на экспазіцыі цэнтральнага рэгіёну. Такая планіроўка атрымала назву пагоннай: дом і гаспадарчыя пабудовы ставіліся адзін за адным.

«Двор з вёскі Заброддзе – таксама прыклад лінейнай або пагоннай планіроўкі, але, паколькі двор не мог бясконца расці ў даўжыню, тут з'явілася другая лінія забудовы», – удакладняе гісторык.

Пры продажы дома з Заброддзя разам з ім для музея было перададзена мноства дакументаў, чым можа пахваліцца далёка не кожны гістарычны драўляны будынак.

На фатаграфіях у доме можна ўбачыць Баляслава і Алену Бець – апошніх гаспадароў дома са Стаўбцоўскага раёна. Па дакументах, якія ім належалі, можна прасачыць, як у пачатку XX стагоддзя ў Заходняй Беларусі змянялі адна адну адміністрацыі розных дзяржаў.

Музей побыту: гумно, кузня і карчма

Двор з Заброддзя прыкметны яшчэ і тым, што ў ім захавалася гумно. З прыходам савецкай улады іх звычайна разбіралі або пераносілі ў калгас, таму што такія сховішчы для збожжа ўспрымаліся як прыватная ўласнасць.

У выніку знайсці цяпер гумно ў вёсцы практычна немагчыма: іх будавалі максімум на адно пакаленне, а потым яны паступова прыходзілі да заняпаду і іх разбіралі.

Яшчэ адным сімвалам жыцця беларускай вёски, якое назаўсёды адышло ў гісторыю, стала кузня. У Азярцо яе прывезлі з вёскі Клочкава Маладзечанскага раёна.

Яна належала Уладзіміру Вялю, які пабудаваў яе ў 1919 годзе. Такую драўляную кузню больш нідзе не знайсці, таму што пасля вайны ішла актыўная механізацыя сельскай гаспадаркі і развіццё прамысловасці. Патрэбнасць у кузнях адпала, і іх разбіралі або зносілі.

У музеі ёсць і самая сапраўдная карчма, якую цудам выратавала рабочая група, якая збірала экспазіцыю. Унікальны будынак знайшлі ў вёсцы Хвоева ў Нясвіжскім раёне – старшыня Сноўскага сельсавета прасіў дазволу знесці яго: лічыў, што карчма псавала выгляд. У музей яе перавезлі ў 1986 годзе, і цяпер яна служыць па сваім прамым прызначэнні, прымаючы турыстаў.

Спаса-Праабражэнская царква ў Азярцы: графіці ў храме

У экспазіцыі, прысвечанай Падняпроўю, цэнтральнае месца адведзена драўлянай царкве 1704 года з вёскі Барань. Тады пры будаўніцтве праваслаўных цэркваў стараліся падкрэсліць іх адрозненне ад уніяцкіх і пераемнасць візантыйскай традыцыі.

«Гэта купальная Спаса-Праабражэнская царква, у якую ты заходзіш, і перад табой адразу адкрываецца іканастас. Цяпер арыгінал іконы пачатку XIX стагоддзя Ушэсце Гасподняе майстра Фамы Сялініча з гэтай царквы захоўваецца ў Нацыянальным мастацкім музеі», – звяртае ўвагу Ігар Іваноў.

Раз у месяц у гэтым храме праходзяць богаслужэнні, якія праводзіць свяшчэннік з прыхода ў Гарадзішчы.

Арыгінальныя вароты рэстаўратары вырашылі не ставіць, каб зберагчы ад знешняга ўздзеяння, і цяпер яны захоўваюцца ўнутры. У некалькіх месцах на сценах храма можна разгледзець арыгінальныя графіці, якія пакінулі адкрытымі.

Млын і хутар

У самым пачатку экспазіцыі, прысвечанай Паазер'ю, стаіць ветраны млын з вёскі Янушоўка Мядзельскага раёна, які зрубілі браты Іван і Мікалай Казлоўскія ў 1926 годзе «за палякамі».

«У Беларусі былі два асноўныя тыпы млыноў. Да першага адносіліся слупавыя, дзе млын паварочваўся вакол сваёй восі (нямецкі тып). Да другога адносіліся шатровыя (галандскі тып), дзе паварочвалася толькі галава», – расказвае загадчык навукова-экспазіцыйнага аддзела.

Гэты млын паварочваўся поўнасцю вакол сваёй восі, каб «лавіць» вецер, які прыводзіў у рух жарон.

«Млын братоў Казлоўскіх унікальны ў сваім родзе, таму што ў яго дзве пары крылаў, што нехарактерна для Беларусі», – падкрэслівае спецыяліст.

У Паазер'і па прыродных прычынах гумно рабілі з пакатай страхой і агнявой сушкай. Збожжа не паспявала як мае быць прасохнуць, і яго падсушвалі ў гумне пры дапамозе печы, якая палілася па-чорнаму.

У самай далёкай частцы гэтай экспазіцыі асобна раскінуўся хутар Цімошкава з Мёрскага раёна.

«Гэты сядзібны дом быў пабудаваны Сцяпанам Пішчулёнкам у 1918–1920 гадах. Ён быў падзелены на дзве жылыя часткі і агульную кухонную. Гэта добра відаць па трох трубах ад печаў. У правай частцы жыў Сцяпан са сваёй жонкай Дар'яй, а ў левай – два яго сыны з сем'ямі», – расказвае гісторык.

Сцяпан Пішчулёнак быў багатым па вясковых мерках чалавекам: у яго было 40 дзесяцін зямлі, тады як у іншых жыхароў Цімошкава – у сярэднім 12 дзесяцін. Таму ён мог дазволіць сабе такі вялікі дом.

Рэстаўрацыя гэтага хутара завяршылася некалькі гадоў таму і стала самым значным праектам за апошнія гады для беларускага Скансэна.

У гэтым годзе запланавана правядзенне навуковай канферэнцыі, прысвечанай 50-годдзю музея, а таксама выставы аб рабочай групе, якая збірала па ўсёй краіне ўнікальныя помнікі драўлянага дойлідства.

Цяпер музей у Азярцы – сімвал адыходзячай эпохі і ўспамін пра аднапавярховую Беларусь, якой больш ужо ніколі не будзе. Добра, што ў нас ёсць такі музей, дзе можна адчуць жыццё нашых продкаў, і шкада, што ён усяго адзін такі на ўсю краіну.