Першы рэсурс аб бортніцтве стварылі ў Беларусі

Потым наступіў пераломны момант, і палеская вёска змянілася: больш не трэба было стагаваць сена, пасвіць кароў, насіць ваду з калодзежа. У вёсках былі хаты, дзе стаяла мэбля, посуд, віселі фатаграфіі, але не засталося гаспадароў.

«Людзі проста зніклі, як у фантастычным фільме. У мяне ўзнікла адно простае пытанне, што будзе праз 10, 20, 30, 40 гадоў з маёй вёскай Абакумы ў Лоеўскім раёне», – кажа Іван Осіпаў.

Таму яшчэ 13 гадоў таму ён пачаў пакрыху збіраць элементы нематэрыяльнай культуры: апісанні промыслаў, прыказкі і прымаўкі, успаміны палешукоў.

Высакародны промысел

«Зусім выпадкова ў мяне апынулася кніга «Занятак здаўна высакародны». Мне адзін знаёмы пчаляр падарыў яе. Гэта выданне 1987 года лічыцца класікай навукова-папулярнай літаратуры. У кнізе расказваецца аб гісторыі зараджэння пчалярства аж да сучаснасці», – расказвае аўтар праекта.

З'яўленне ў бібліятэцы такой кнігі выклікала пытанні: калі ёсць бортніцтва, то чаму ніхто не бачыў бортнікаў, а пчаляры пра іх не расказваюць?

«І вось тады я пачаў цікавіцца мэтанакіравана. Спачатку ў сваіх сваякоў, а потым ва ўсіх запар. Прыйшло ўсведамленне, што існуе цэлы пласт культуры. Я пачаў у яго паглыбляцца, – успамінае Іван Осіпаў. – Бортніцтва – гэта ж не проста ўзаемадзеянне чалавека і пчалы. Гэта цэлая навука, дзе патрэбна веданне мясцовасці, біялогіі, батанікі, каб разумець, якія працэсы адбываюцца».

Лясная хвароба

Цяпер кожны бортнік павінен разумець асновы метэаралогіі і гідралогіі, каб ведаць, як змяняецца надвор'е на працягу года, улічваць пад’ём і спад вады.

«Потым у 2014 годзе я ўжо даведаўся, што, аказваецца, бортнікі ўсе «хворыя». Лясной хваробай, як яны называюць. Гэта хвароба не лечыцца, таму што чалавека ўвесь час цягне ў лес», – тлумачыць папулярызатар рамяства.

Цяпер сапраўдным цэнтрам бортніцтва ў Беларусі можна лічыць Лельчыцкі раён. Ён стаў ядром, дзе захаваліся патомныя бортнікі, якія вядуць свой промысел гэтак жа, як іх дзяды і прадзеды.

Іван Осіпаў вучыўся быць бортнікам і практыкаваўся больш за 10 гадоў. Усе гэтыя гады веды і вопыт назапашваліся, пасля чаго прыйшло ўсведамленне, што ўсім гэтым трэба падзяліцца.

«Адбылося гэта, напэўна, калі я заканчваў чытаць двухсотую кнігу аб промысле. Я паставіў свае калоды, да мяне прыляцелі пчолы. Проста так захоўваць усё гэта ў сябе ў галаве здавалася нечым няправільным», – адзначае аўтар праекта.

Вялікая бортная бібліятэка

Перш за ўсё быў зроблены невялікі серыял, дзе самі бортнікі расказвалі пра сябе, паказвалі, як займаюцца традыцыйным промыслам. Аказалася, што гэтага мала, і патрэбны нейкі праект, які людзі змогуць самі знаходзіць і з яго дапамогай даследаваць бортніцтва.

«У выніку я запусціў спецыяльны рэсурс пад назвай «Вялікая бортная бібліятэка». У ім сабраны карткі літаратурных, этнаграфічных, гістарычных і археалагічных крыніц. Гэта вялікі бібліяграфічны спіс матэрыялаў аб бортніцтве», – расказвае Іван Осіпаў.

Любы жадаючы можа зайсці на сайт і прачытаць карткі да крыніц, дзе ёсць неабходнае апісанне зместу. Гэта дазволіць сэканоміць час пры пошуку інфармацыі, таму што, напрыклад, кніга можа быць на 400 і больш старонак, а патрэбныя звесткі будуць толькі ў пэўным абзацы на адной з іх.

Дзякуючы ШІ ў выніку і была створана гэта вялікая база даных з апісаннем крыніц. Гэта не проста бібліяграфічны спіс, а паўнацэнны каталог з падрабязным зместам.

Іван Осіпаў упэўнены, што яго праект будзе карысны людзям, якія сталі цікавіцца бортніцтвам. Ён можа даць шмат інфармацыі і вучоным, таму што ў каталогу сабраны крыніцы на розных мовах, яны маюць геаграфічную і этнаграфічную прывязку.

Культура ляснога бортніцтва Беларусі і Польшчы 17 снежня 2020 года была афіцыйна ўключана ў Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА. Таму праект «Вялікая бортная бібліятэка» дапамагае захаваць цэлы пласт традыцыйнай беларускай культуры.

«Адна з асноўных ідэй заключаецца ў тым, каб практыка, вопыт і веды аб бортніцтве трансліраваліся і далей. Гэта трэба, каб дзякуючы сучасным інструментам традыцыйная культура працягвала жыць», – падагульняе Іван Осіпаў.

Times.by расказваў аб унікальным музеі бортніцтва ў невялікай палескай вёсачцы Качановічы на Брэстчыне. Яго стварыў шмат гадоў таму патомны пчаляр Мікалай Качаноўскі. Сярод векавых сосен пад адкрытым небам можна ўбачыць незвычайныя экспанаты – старажытныя калоды-борці вагой пад 300 кілаграмаў і інструменты для збору ляснога мёду.