Жураўліны клін і захад сонца над Ельняй: схадзілі на самае вядомае балота Беларусі

Сустракаемся каля вёскі Сухавержа ў Міёрскім раёне: адсюль да балота – каля 2 кіламетраў праз лес. Перш чым адправіцца ў дарогу, Сяргей крытычным позіркам акідвае гумавыя боты, якія мы ўзялі з сабой, і круціць галавой: «Не, гэта не пойдзе! Трымайце нармальныя, да калена».

Сяргей ужо правёў экскурсію да нас, а пасля – зноў паедзе за турыстамі, якія хочуць убачыць начное балота.

«У мяне ключыца зламана, – гід бадзёра крочыць наперад, ківаючы на руку, зафіксаваную бандажом. – Галоўнае, ужо зраслася амаль, а вось пайшоў на балота, упаў і зноў зламаў. А не ісці не магу – хочацца, сіл няма. Можа, лішак кісларода або пах багуну залежнасць выклікаюць? Але колькі ні хаджу на балота, мне ўсё мала».

Цяпер Ельня для Сяргея – другі дом. А прыехаў ён сюды ўпершыню 15 гадоў таму – валанцёрыць: будаваў плаціны для затрымання вільгаці ў балоце і гнёзды для тутэйшых птушак.

«Мяне адразу ўразілі маштабы балота: яму канца-краю няма, – успамінае Сяргей першыя ўражанні ад Ельні. – Потым паслухаў лекцыі эколагаў, арнітолагаў і яшчэ больш прасякнуўся: плошча балота – 25 тысяч гектараў, узрост – 13 тысяч гадоў! Гэта дом для больш чым 400 відаў раслін і 150 відаў птушак. Розум страціць можна, так? Хацеў бы іх усіх убачыць, але на гэта жыцця не хопіць».

«Мясцовыя нас, гідаў, не разумеюць. Ельня для іх – данасць: што тут глядзець, куды людзей вадзіць? Мяне, ведаю, называюць балотным Шрэкам, а маіх турыстаў… Як тактоўна сказаць? Вельмі дзіўнымі людзьмі», – смяецца Сяргей.

Чаму мясцовыя лічаць нас дзіўнымі, мы пачынаем разумець, калі падыходзім да балота.

Сяргей выбраў шлях па старой, месцамі разбуранай экасцежцы. Скрозь паўзатопленыя драўляныя насцілы трэба прабрацца да сэрца Ельні – аднаго з самых маляўнічых азёр, Курганістага. Іх на балоце – 118.

На тое, што будзе далей, намякаюць чыйсьці пакінутыя на беразе брудныя боты – відаць, былы ўладальнік зразумеў, што спрабаваць іх адмыць дарэмна. Але мы пакуль не да канца ўсведамляем сітуацыю і нават спрабуем адмовіцца ад палак, якія выдае Сяргей: «А гэта абавязкова? Яны ж цяжкія!».

Але як толькі выходзім на балота, разумеем: без палкі тут далёка не пойдзеш. У затопленым вадой насціле ёсць глыбокія шчыліны, а самі бярвёны мокрыя, слізкія, месцамі гнілыя. Яны круцяцца пад нагой, прасядаюць і раптам абрываюцца. Зробіш крок наперад, не праверыўшы палкай, куды ступаеш, – правалішся па бядро і пойдзеш далей у ботах, поўных балотнай жыжкі.

Калі Сяргей кажа, што пройдзена ўсяго трэць шляху, спрабуем сысці з бярвён і пайсці проста па балоце: раптам будзе лягчэй?

Збоку сфагнавы мох, які пакрывае балота, выглядае, як мяккі дыван. Але па факце гэта гіганцкая губка: пад ёй – халодная вада і вадкі торф. Той самы выпадак, калі «зямля сыходзіць з-пад ног» – гэта не штамп, а рэальнасць. Хісткая глеба пад нагамі разгойдваецца, гразкі мох засмоктвае абутaк – утрымаць раўнавагу вельмі цяжка.

Адзін няправільны крок, рывок наперад і – плюх! Пакуль што першы. Як падняцца пасля падзення – незразумела, абаперціся ж няма на што: рукі таксама паглыбляюцца у мох па запясці. Сяргей дапамагае выбрацца, а заадно падхоплівае камеру – нават з адной рабочай рукой ён на балоце спраўляецца лепш за гарадскіх.

«Хутка дойдзем да Курганістага – і адпачнём. А зараз яшчэ захад сонца пачнецца, журавы паляцяць! Такая будзе прыгажосць – пра ўсё забудзецеся», – супакойвае гід.

І выдае суцяшальны прыз – жменю буйных, цёмна-бардовых журавін. Балотныя журавіны кіслыя, але вельмі духмяныя, асвяжальная. Запіць іх Сяргей прапануе проста вадой з балота. Кажа, што рызыкі «стаць казляняткам» пасля гэтага няма: сфагнум выдзяляе прыродны антысептык сфагнол, які ачышчае ваду. Верым – і п'ём ваду, зачэрпаную з імшыстай ямкі: на смак яна аказваецца мяккай, быццам дыстыляванай.

«Баяцца тут, на балоце, няма каго! Самы страшны драпежнік – расянка [насякомаедная расліна, якая прынаджвае і ўсмоктвае насякомых]. Я, бывае, бяру на экскурсіі маленькія кавалачкі сыру і лупу: паказваю турыстам, як расянка пармезан жрэ! – усміхаецца Сяргей. – Ну калі хто і можа тут напалохаць, дык толькі чорнаваллёвы гагач: крык гэтай птушкі падобны на выццё – яго часта выкарыстоўваюць у трылерах для нагнятання атмасферы. Вельмі хачу гагача ў жывой прыродзе ўбачыць, але пакуль не давялося».

Сяргей часам п’е гарбату з мясцовым «рабінзонам» – Дзім Дзімычам. Былы дэсантнік і марак у нейкі момант стаміўся і ад падарожжаў, і ад людзей. Сабраў заплечнік – і пайшоў на балота, дзе пабудаваў драўляную хатку. У ёй ён пражыў адзінотнікам шэсць гадоў, а потым узрост узяў сваё: цяпер Дзім Дзімыч на зіму пераязджае ў вёску, але ў цёплую пару года вяртаецца на Ельню. Кажа, што тут ён «лепш душой становіцца».

Заслухаўшыся балотных баек і загледзеўшыся на дзіўную панараму Курганістага, лёгка страціць пільнасць. Ногі самі нясуць наперад, да дзясятка маленькіх астраўкоў, парослых балотнымі соснамі, якія падымаюцца над роўняддзю возера.

Непасрэдна перад выхадам да вады насціл звужаецца ўсяго да дзвюх вузкіх дошак. Паспяваем пачуць крык Сяргея: «Вы куды, воўчыя дочкі?!» Але позна. На гэты раз адчуванні такія, быццам мох пад нагамі разышоўся, як мокрая папера, – і ты з размаху паглыбляешся у ваду па самы пояс. Аказваецца, каля берага возера мох літаральна плавае на вадзе, як матрац, пад ім няма цвёрдай глебы. Падаеш, як у палонку.

«Вось жа Ельня вас палюбіла, не адпускае! Не ўдарыліся хоць? – падае руку Сяргей. – Калі прыедзеце ў наступны раз, вазьму для вас надзіманыя кругі з фламінга, плаваць будзеце».

А пакуль замест ружовых фламінга – паабяцаныя шэрыя журавы. Ельня для іх – «транзітны аэрапорт», перадышка перад доўгім палётам на поўдзень. Непасрэдна над нашымі галовамі, разразаючы балотную цішыню крыкам, пралятае стройны клін.

Сяргей меў рацыю: пра прамоклыя боты і курткі ў балотнай ціне забыліся імгненна.

На зваротнай дарозе Сяргей прапануе пайсці на адлегласці 200 метраў адзін ад аднаго, каб адчуць цішыню Ельні і хісткую глебу пад нагамі. Мы ўжо адчулі, таму адмаўляемся і ідзём за гідам па пятах.

«Ну чаго вы? Балота ж верхавое, яно не ўцягвае! Тут няма такой жудаснай дрыгвы, як у кіно паказваюць. Максімум – праваліцеся па грудзі… Ну, па шыю! Але да дна дакладна не пойдзеце!» – смяецца гід, пакуль мы крок у крок ідзём за ім назад, да цвёрдай зямлі.

Не верыцца, але, каб прайсці ўсяго 4 кіламетры па балоце, нам спатрэбілася больш за тры гадзіны – ужо згушчаецца змярканне і туман.

Сяргей прызнаецца: марыць, каб кожны яго турыст абавязкова вярнуўся на Ельню самастойна і таксама назаўсёды ўлюбіўся ў гэта балота.

Сам ён купіў занядбаны дом XVIII стагоддзя ў вёсцы Бабарыкі, што ў гадзіне язды ад Ельні, і аднавіў яго сваімі рукамі. Хоча пераехаць туды з Міёр назаўсёды, завесці авечак і вялікага сабаку, а яшчэ – адкрыць у сядзібе музей беларускага знахарства.

«Буду шукаць і збіраць у сябе ўсе балотныя травы, якія выкарыстоўвалі знахары, – прадчувае гід. – Багун, мірт балотны, цыкуту… Ведаеце, што гэта адна з самых ядавітых раслін Беларусі? Ой, гэта ўсё дужа цікава! Я чалавек упарты, да вясны ўсё зраблю – прыгажосць будзе. Вяртайцеся!»

Парады Times.by тым, хто збіраецца на Ельню

1. Калі вы не гатовы правальвацца па пояс, выбірайце абсталяваную экасцежку «Азяраўкі – Ельня». Гэта бяспечны драўляны насціл даўжынёй каля 2,6 кіламетра з 10-метровай назіральнай вышкай. Хутка тут з'явяцца зоны адпачынку з гамaкамі і арэлямі. Уваход каштуе 5 рублёў, аплаціць можна ў любы час са смартфона праз АРІП. Парада ад Сяргея: прыязджайце ў будні на світанні – людзей няма, а Ельня асабліва прыгожая.

2. Каб убачыць птушыную чараду, трэба быць на балоце або на світанні, або бліжэй пад вечар. У гэты час птушкі якраз мігрыруюць паміж Ельняй і навакольнымі палямі, дзе кормяцца.

3. Экскурсію можна заказаць праз адміністрацыю заказніка «Ельня» або знайсці індывідуальнага гіда. У кожнага свой профіль: ад лёгкіх сямейных прагулак да экстрэмальных паходаў.

4. Калі вы хочаце сысці з экасцежкі на балота, абавязкова ідзіце з вопытным гідам. На дно вас не зацягне, але ўпасці, прамокнуць, атрымаць траўму рэальна.

5. Сфагнавы мох на Ельні бяспечны, а вось багун балотны можа сапсаваць прагулку. Яго кветкі і лісце выдзяляюць эфірнае масла з рэзкім пахам. Калі доўга дыхаць гэтым водарам, разбалеецца галава (праверана на сабе). Не арганізуйце прывалы побач з гэтай раслінай.

6. Бярыце з сабой:

● высокія рыбацкія боты; ● поўны камплект зменнага адзення, бялізны і некалькі пар сухіх шкарпэтак; ● гермамяшок або воданепранікальны чахол для тэлефона і дакументаў (або пакідайце іх у машыне); ● тэрмас з гарачай гарбатай і сытны перакус для аднаўлення сіл.