Сакральныя камяні Беларусі: як арганізаваны музей валуноў у Мінску

Такога музея дакладна няма больш нідзе ў Еўропе. Тут у адным месцы сабралі велізарную колькасць помнікаў прыроды і гісторыі і аднавілі Беларусь у мініяцюры.

У самым невідавочным для музея месцы ў глыбіні Уручча размясціўся красун парк валуноў. Цяпер у яго ёсць афіцыйны статус – помнік прыроды рэспубліканскага значэння, а гісторыя яго стварэння адыходзіць сваімі каранямі ў 70-я гады мінулага стагоддзя.

Журналісты Times.by адправіліся на эксклюзіўную экскурсію і даведаліся, як выглядаюць «Дзед» з Мінскага капішча і камень караля Стэфана Баторыя.

Развіццё сельскай гаспадаркі і меліярацыі, з аднаго боку, былі карысцю для чалавека, а з другога – няўмольна мянялі прыродны ландшафт краіны. У савецкія часы ў велізарных валуноў не было ахоўнага статусу, проста таму што ніхто не разглядаў іх як нейкую каштоўнасць.

«Ідэя стварыць музей валуноў нарадзілася ў родапачынальніка беларускай геалогіі Гаўрылы Гарэцкага, і праект атрымаў імпульс да развіцця ў 1975 годзе», – расказаў кандыдат гістарычных навук Дзмітрый Скварчэўскі.

Першапачаткова планавалася ўсяго толькі стварыць эксперыментальную базу па вывучэнні ледніковых валуноў пры Акадэміі навук.

У 1977 годзе была арганізавана спецыяльная экспедыцыя на чале з Валерыем Вінакуравым, па ўсёй краіне вывучалі камяні з пункту гледжання геалогіі, гісторыі, этнаграфіі. Так, паездка за паездкай, вучоныя вывучылі цэлы «культ валуноў» у Беларусі і вялікую колькасць помнікаў прыроды, якія прынеслі нам леднікі ў дагістарычныя часы.

«У ходзе экспедыцыі ўдалося не толькі лакалізаваць вядомыя па крыніцах валуны, але і пераканацца, што традыцыя пакланення культавым камяням і духам, з імі звязаным, усё яшчэ жыла ў народзе», – адзначыў Дзмітрый Скварчэўскі.

Вынікам гэтай фундаментальнай навуковай працы стала адкрыццё некалькіх соцень помнікаў прыроды па ўсёй краіне і нанясенне на карту новых месцаў пакланення сакральным валунам.

Самы вялікі камень у парку важыць 16 тон, і перад вучонымі ў пэўны момант паўстала нетрывіяльная задача – сабраць усё гэта багацце з розных куткоў краіны ў адным месцы.

Беларускія геолагі знайшлі рашэнне гэтай лагістычнай задачы: у кожным рэгіёне быў вызначаны пункт збору, куды звозілі патрэбныя экзэмпляры. Затым камяні збіралі на чыгуначных платформах і потым ужо дастаўлялі ў Мінск.

«У музеі валуноў сабрана 2135 камянёў (на некаторых дагэтуль захаваліся інвентарныя нумары), для іх дастаўкі спатрэбілася 47 чыгуначных платформ», – удакладніў гісторык.

Парк адкрыўся ў 1985 годзе як эксперыментальная пляцоўка пры Інстытуце геалогіі. Музей складаецца з шасці экспазіцыйных зон.

У парку можна пачаць гуляць з любога месца, але першай лічыцца пляцоўка, прысвечаная гісторыі леднікоў на тэрыторыі Беларусі. Менавіта яны і прынеслі большасць валуноў у нашу краіну: на паўночны захад – са Скандынавіі, у цэнтр – з Фінляндыі, а на ўсход – з Карэліі.

У экспазіцыі «Жывільныя правінцыі», якая схематычна ўяўляе сабой скандынаўскі рэгіён (U-падобнае паглыбленне ў цэнтры абазначае Балтыйскае мора з Батнічным і Фінскім залівамі), валуны размешчаны ў строгай адпаведнасці з тым месцам, адкуль яны паходзяць.

Самая галоўная частка экспазіцыі называецца «карта Беларусі» – на яе прыпадае 4 з 6,5 га агульнай плошчы парка.

«З вышыні птушынага палёту можна ўбачыць, што гэта рэальныя абрысы Беларусі, арыентаваныя па баках свету ў поўнай адпаведнасці з размяшчэннем на планеце. У якасці навігацыйных дарожак служаць беларускія рэкі», – звярнуў увагу Дзмітрый Скварчэўскі.

Арыенцірам служаць блакітныя елкі: паводле задумкі вучоных, яны высаджаны на месцы буйных гарадоў краіны.

Тут удалося нават перадаць рэальны ландшафт краіны з яго ўзвышшамі, нізінамі і буйнейшымі вадаёмамі – Нараччу і Мінскім морам.

Паколькі парк першапачаткова ствараўся ў навуковых мэтах, геолагі вылучылі асобную зону пад петраграфічную калекцыю, у якой прадстаўлены камяні ўсіх відаў паходжання, якія толькі ёсць у нас у краіне.

Калекцыя выкладзена ў выглядзе круга, падзеленага на чатыры часткі. Гэта фігура сімвалізуе кругаварот рэчываў у прыродзе.

«Тут ёсць вельмі цікавыя валуны. Часта людзі знаходзяць у лесе ці на палях вялікія камяні са штучнымі адтулінамі. Часта журналісты і краязнаўцы думаюць, што гэта нейкія сакральныя помнікі, якія мелі ў мінулым культавае значэнне, – сказаў гісторык. – На самай справе ўсё куды больш празаічна. На іх сапраўды ёсць сляды апрацоўкі, але яны былі зроблены ў спробе раскалоць камень, каб выкарыстоўваць яго ў гаспадарчых мэтах».

У петраграфічнай калекцыі якраз ёсць такі экзэмпляр з характэрнымі лініямі апрацоўкі. У адной з іх дагэтуль захаваўся абломак металічнага інструмента, якім яго спрабавалі раскалоць.

Побач можна ўбачыць і частку экспазіцыі пад назвай «Форма валуноў». Яна наглядна дэманструе ўсю разнастайнасць прыроднай пластыкі камянёў – яны выкладзены ланцужком, гуляючы ўздоўж якога якраз можна гэтыя формы вывучаць.

Увагу любога чалавека, які ўпершыню прыйшоў у парк, прыкоўвае велізарная фігура з камянёў у цэнтры. Яна падобная да дальмена – гэта дагістарычныя мегалітычныя збудаванні з камянёў, якія часта важаць некалькі тон.

Улічваючы, што музей ствараўся ў навуковых мэтах з сур'ёзным абгрунтаваннем, узнікае пытанне: няўжо і ў Беларусі ёсць дальмены або іншыя мегалітычныя помнікі?

«Такіх канструкцый у нашай краіне не было, і гэта адзінае месца ў парку, дзе геолагі дазволілі сабе невялікую вольнасць. Гэты дальмен яны скапіравалі з аколіцы Выбарга», – развейвае сумненні экскурсавод.

Такія канструкцыі бываюць не толькі штучнага паходжання, калі іх будавалі старажытныя людзі, але і прыроднага. Яны маглі атрымлівацца ў выніку паступовага раставання ледніка, які сабраў на сваім шляху вялікую колькасць мегалітаў.

«У Беларусі такіх помнікаў, на жаль, не захавалася. Але мы можам успомніць вёску Горка ў Дзятлаўскім раёне, дзе ёсць вялікі развал камянёў, якія лічацца святымі. Па легендзе, раней яны былі складзены ў выглядзе варот, праз якія нават можна было прайсці», – расказаў Дзмітрый Скварчэўскі.

Яшчэ адна экспазіцыйная зона – алея валуноў, якая цягнецца непасрэдна ў бок жылога раёна ад вялікага закладнога валуна, дзе калісьці красавалася бронзавая шыльда.

«Гэты ланцужок перыядычна перарываецца своеасаблівымі кішэнькамі, у цэнтры якіх стаяць вялікія камяні. Паводле задумкі, на іх павінны былі быць бронзавыя барэльефы, створаныя скульптарам Валерыем Янушкевічам. Кожны з шасці такіх сімвалічных прыпынкаў быў прысвечаны легендзе, звязанай з валунамі», – расказаў гісторык.

Тут маглі з'явіцца барэльефы аб камянях-следавіках (дзе захаваліся адпячаткі ног), аб камянях-ткачах і краўцах (яны шылі адзенне і абутак), аб змяіным і чортавым камянях, аб акамянелай вёсцы. Цяпер яны ўсе знаходзяцца ў навукова-вытворчым цэнтры па геалогіі, які размешчаны паблізу.

Самай папулярнай часткай музея валуноў была, ёсць і, напэўна, будзе пляцоўка пад назвай «Камень у жыцці чалавека». На ёй сабраны валуны, якія адыгрывалі ў жыцці чалавека сакральную ролю.

У гэтай частцы экспазіцыі сабраны толькі тыя камяні, якім пагражала разбурэнне або знікненне. Ніхто не перавозіў іх ва Уручча проста так.

Тут можна ўбачыць шэсць камянёў з вёскі Стайкі ў Лагойскім раёне. Першапачаткова сакральных камянёў было сем, але адзін ўкралі.

«Пад'ехала машына, і некалькі чалавек загрузілі камень, ён якраз аказаўся невялікім. Так камень знік з парку, і лёс яго невядомы дагэтуль. Мяркуючы па ўсім, ён цяпер знаходзіцца ў нейкай прыватнай калекцыі», – выказаў здагадку экскурсавод.

На камянях са Стаек выгравіраваны знакі ў выглядзе восей з паўкругамі – гэтыя сімвалы адлюстроўваюць уяўленні аб светаўладкаванні.

Самы вядомы камень у гэтым кутку парку з'яўляецца помнікам гісторыі – гэта крыж караля Стэфана Баторыя. Ён знаходзіўся на тэрыторыі Докшыцкага раёна каля вёскі Асінавік ва ўрочышчы Каралёў Стан.

Паводле легенды, калі Стэфан Баторый ішоў паходам на Пскоў, ён спыніўся з войскам на адпачынак, і мясцовы шляхціч паскардзіўся каралю на ваенных, якія нанеслі ўрон яго маёмасці.

Кароль у якасці кампенсацыі падараваў шляхцічу зямлю, і той у падзяку загадаў выразаць крыж. Згодна з паданнем, Стэфан Баторый на адпачынку абедаў на роўным, як стол, камені – менавіта з яго і зрабілі крыж.

«На ім захаваліся цікавыя выявы. Унізе мы бачым два кругі – гэта месца, дзе стаялі талеркі караля. Вышэй выгравіраваны лацінскія літары – R S B. Гэта неафіцыйнае скарачэнне – кароль Стэфан Баторый. Але гэта помнік народны, таму дапушчальна ўсё. Зверху адлюстраваны рыцар у спрошчаным выглядзе, а вышэй за яго знаходзіцца каралеўская карона», – абмаляваў карціну Дзмітрый Скварчэўскі.

Раней тут знаходзіўся яшчэ і Даўгінаўскі ідал, які ўяўляе сабой стылізаваны вобраз жанчыны з дзіцем. На жаль, ён неаднаразова станавіўся ахвярай вандалаў, якія яго выкопвалі і кідалі на зямлю.

«Для захаванасці гэты ідал з Вілейскага раёна перанеслі ў НПЦ па геалогіі, дзе ён і знаходзіцца цяпер на першым паверсе», – сказаў гісторык.

У Беларусі асабліва шануюцца камяні-следавікі, некаторыя з іх нават захоўваюцца ў цэрквах. Людзі шанавалі іх у якасці лячэбных, і вадой, якая збіралася ў слядах, націралі хворыя месцы, умывалі твар і вочы, каб пазбавіцца ад хвароб. Адзін з такіх камянёў з навакольных мясцовасцей Радашковіч ёсць і ў парку.

«Як на камені з'яўляюцца сляды: у народных легендах гаворыцца, што на іх наступіў бог, святы, чорт або іншы звышнатуральны персанаж, – звярнуў увагу экскурсавод. – У камені з Радашковіч відавочна чалавечы след, але ёсць камяні, якія спалучаюць сляды чалавека і жывёлы. І вось тут ляжыць яшчэ адзін камень, на якім ёсць два сляды: адзін нагадвае капыт, а другі – след жанчыны».

Паводле падання, Багародзіца з дзіцем Хрыстом уцякала ад чорта, і на камені засталіся сляды ад гэтай пагоні.

У экспазіцыі ёсць яшчэ адзін камень з зафіксаванай пісьмовай гісторыяй – гэта межавы валун. Яны выкарыстоўваліся для абазначэнняў межаў землеўладанняў і былі раней вельмі распаўсюджаны.

«З аднаго боку мы бачым лігатуру: спалучэнне лацінскіх літар А і Н. Гэта ініцыялы ўладальніка зямлі – Адама Галдакоўскага, – растлумачыў Дзмітрый Скварчэўскі. – Камень прывезлі з вёскі Бярозаўка Маладзечанскага раёна. Унучка гаспадара не толькі дазволіла забраць валун, але і перадала ў Акадэмію навук грамату аб набыцці зямлі».

На камені дагэтуль можна разгледзець не толькі ініцыялы, але і выяву крыжа. На адваротным яго баку выбіта дата – 1842 год.

Побач узвышаецца валун, на якім бачныя сляды апрацоўкі паверхні, а верхнюю частку перасякае глыбокая баразна. Знайшлі яго выпадкова ў полі і перадалі ў парк, на жаль, ніякіх легенд і паданняў аб ім невядома.

Ёсць рамантычныя меркаванні, што гэта быў ахвярнік, але, хутчэй за ўсё, ён выкарыстоўваўся ў астранамічных мэтах. З дапамогай баразны на камені ў старажытнасці маглі, напрыклад, вызначаць дзень летняга сонцастаяння.

Самы вядомы і папулярны валун ва ўсім парку – Дзед. Раней ён быў галоўнай святыняй на Мінскім капішчы, якое раней размяшчалася на былой вуліцы Лодачнай у раёне станцыі метро «Партызанская», недалёка ад стадыёна «Дынама». Цяпер аб ім нагадвае толькі спецыяльны стэнд, які расказвае аб яго гісторыі і значэнні ў традыцыйнай культуры.

Валун Дзед стаяў на беразе Свіслачы, акружаны з трох бакоў невялікай агароджай, а да ракі ад яго была выкладзена сцяжынка. Побач з ім рос вялікі дуб, каля якога стаяў ахвярнік і гарэў агонь.

«Дзяўчаты, якія жадалі шчаслівага замужжа, абвязвалі камень тканым палатном. Малельню каля каменя абслугоўвалі бацька і сын, якіх звалі Севасцеямі, – расказаў гісторык. – Жанчыны, якія хацелі нарадзіць дзіця, прыходзілі да каменя ноччу. Яны садзіліся на яго зверху, каб закрыць яго спадніцай, а знахар зачытваў малітву».

Дзеда перанеслі ў парк, калі пачалі будаваць метро, і да яго дагэтуль не зарастае сцяжынка.

«Сюды пастаянна прыходзяць людзі: яны моляцца, пакідаюць цукеркі, манеткі, яблыкі, кветкі. Традыцыя пакланення Дзеду жывая і ў нашы дні», – сказаў на заканчэнне Дзмітрый Скварчэўскі.