У дзікіх умовах: беларусы пераехалі ў глуш і жывуць, як героі National Geographic

Муж і жонка Дзмітрый і Наталля шмат гадоў жывуць на хутары ў беларускай глушы. Туды не праехаць на звычайнай легкавушцы (мінімум патрэбны джып, у ідэале – «буханка»), а заблудзіць не будзе цяжка. Гэта край ваўкоў, рысяў і мядзведзяў.

Вёска Сасновы Бор, Расонскі раён, Віцебская вобласць. Пяць кіламетраў ад расійскай граніцы. Лясы тут займаюць 80% сушы, а насельніцтва складае два чалавекі на квадратны кіламетр. Там, куды мы прыехалі, гэтыя два чалавекі – даследчыкі Дзмітрый Шамовіч і яго жонка Наталля Карліёнава. Яны не лічаць сябе пустэльнікамі, хоць і жывуць удалечыні ад людзей.

Журналісты Times.by адважыліся на касплей National Geographic і адправіліся ў экспедыцыю на поўнач краіны, дзе прырода амаль некранутая. Разам з вучонымі, якія сталі нашымі праваднікамі, мы натрапілі на раз’юшанага глушца ў лесе, вызвалі няясыць, знайшлі гняздо сыча і амаль што змаглі пагладзіць ручных ваўкоў.

Як гэта – жыць у лесе сярод ваўкоў, птушак і іншай жыўнасці? Пра гэта наш дзікі рэпартаж.

Сваё логава

Вёску Сасновы Бор з усіх бакоў абкружаюць лясы. Па факце гэта хутар, дзе жылым з’яўляецца толькі адзін дом. Спераду і ззаду лес, злева і справа таксама лес – Чырванаборская пушча, якая раскінулася на дзясяткі тысяч гектараў.

Адзіная дарога праз пушчу вядзе да дома нашых герояў. Дзмітрый і яго жонка Наталля – вучоныя. Ужо шмат гадоў вывучаюць птушак, якія жывуць на беларускай поўначы, і арганізуюць вайлд-лайф-туры для фатографаў з розных краін. Кампанію ім складаюць тры сапраўдныя ваўкі, якія жывуць у вальеры пры сядзібе.

«Сэнс які: жыць на прыродзе і спалучаць прыемнае з карысным», – з ходу задае тон размове гаспадар хутара.

Назіраннем за прыродай Дзмітрый займаецца са школьных гадоў. Родам з Віцебска, дзе скончыў мясцовы біяфак, потым вучыўся ў аспірантуры Інстытута заалогіі Акадэміі навук (цяпер – НПЦ па біярэсурсах), а пасля яе заканчэння адправіўся ў паляўнічую гаспадарку «Чырвоны Бор» развіваць экалагічны турызм.

Там ён папрацаваў некалькі гадоў і настолькі прыкіпеў да расонскіх лясоў, што вырашыў купіць невялікі домік у паміраючай вёсцы. Маленькая хатка з цягам часу трансфармавалася ў вялікую сядзібу, дзе цяпер спыняюцца турысты.

Шамовіч – беларускі Беар Грылс. З прыродай на «ты» і ведае, як выжыць у лесе, нават калі пры сабе нічога няма. І тут, у Сасновым Бары, дзе ў адным месцы дом, сям’я і работа, ён па-сапраўднаму шчаслівы.

«Зразумела, што вывучаць прыроду цікава, але трэба яшчэ як-небудзь грошы зарабляць. Не хадзіць кудысьці ў офіс з 8 да 17, а займацца любімай справай. Для мяне такое – паказваць людзям мясцовую флору і фаўну. Напэўна, не часта і далёка не ва ўсіх атрымліваецца спалучыць прыемнае з карысным, але ў нас атрымалася. У гэтых лясах я ўжо 20 гадоў, тут маё асноўнае логава і гняздо», – тлумачыць суразмоўца.

Хронікі арнітолага

Птушкі – галоўнае захапленне Дзмітрыя і Наталлі. Справа жыцця, калі ўжо зусім шчыра. У Сасновым Бары, непасрэдна на ўчастку іх дома, дзейнічае станцыя кальцавання, дзе муж і жонка адлоўліваюць птушыных у перыяд сезонных міграцый. Навешваюць на іх кальцо і адпускаюць назад у прыроднае асяроддзе. Для чаго?

«Ёсць шэраг практычных задач, звязаных з птушкамі. Напрыклад, трэба праводзіць улік рэсурсных відаў, на якія вядзецца паляванне. На аснове гэтых даных выдаецца пэўная колькасць ліцэнзій на іх здабычу. Гэта па-першае. Па-другое, птушкі – гэта турпрадукт для бердвотчараў. Па-трэцяе, арнітолагі вядуць прафесійнае назіранне за тым або іншым відам, каб уносіць лепту ў агульнае пазнанне біялагічных заканамернасцей: гэта пытанні міграцыі, гнездавання, харчавання, хвароб (вядомы птушыны грып) і паводзін птушак», – тлумачыць Дзмітрый Шамовіч.

Поўнач Беларусі – паўднёвая тайга. Навокал балоты і дрымучыя лясы – ялова-хвойныя і драбналістыя пароды. Ледніковы ландшафт, вялікая лясістасць, маленькая шчыльнасць насельніцтва, адсутнасць буйных прадпрыемстваў і насычаная кармавая база прыцягваюць унікальных птушак. Тут рай для бердвотчараў.

«У гэтых краях на балотах гняздзяцца віды, якія характэрны для тундры і лесатундры, а на поўдні Беларусі іх няма. Напрыклад, сярэдні краншнэп, вялікі ўліт, сявец, той жа беркут. Ёсць совы і глушцы», – пералічвае Наталля.

Яна – вядучы навуковы супрацоўнік лабараторыі арніталогіі НПЦ па біярэсурсах НАН Беларусі, кандыдат біялагічных навук. Вывучае птушак больш за 20 гадоў і ведае пра іх амаль усё.

Галоўны навуковы інтарэс Карліёнавай – кулікі, якія жывуць на поўдні Беларусі ў пойме Прыпяці. Большасць з іх занесены ў Чырвоную кнігу і знаходзяцца пад дзяржаўнай аховай. Дзеля кулікоў Наталля кожны год адпраўляецца ў экспедыцыю на Чукотку, дзе даследуе лапатня – від, які знаходзіцца на мяжы знікнення.

Ляці, птушка, ляці

У Беларусі тры станцыі кальцавання птушак – «Сасновы Бор», «Ясельда» і «Тураў». Тураўская база спецыялізуецца на вывучэнні водна-балотных відаў (у прыватнасці, кулікоў), а «Ясельда» і «Сасновы Бор» арыентаваны на кальцаванне вераб’іных.

Кальцуюць птушак для таго, каб вывучыць іх біялогію: міграцыйны шлях, працягласць пералётаў, структуру і колькасць папуляцый, выжывальнасць, хуткасць размнажэння і іншыя працэсы. У «Сасновым Бары» птушыных адлоўліваюць з дапамогай спецыяльнай арніталагічнай сеткі.

Непрыкметная павуцінка з нейлону нацягваецца паміж двума вертыкальнымі шастамі, а ўздоўж палатна размешчаны гарызантальныя кішэні. Калі птушка падлятае, яна заблытваецца ў сетцы і плаўна правісае ў адну з кішэней. Гэта выключае траўміраванне і дазваляе даследчыкам лёгка і бяспечна яе выцягнуць.

«У «Сасновым Бары» кальцуюцца вераб’іныя птушкі, але часам ловяцца і драпежнікі, якія ляцяць за імі, – ястраб-перапёлачнік, вялікі крумкач, стэпавы мышалоў, канюкі, сычы. Усе даныя – від, пол, узрост, маса цела, даўжыня крыла і гэтак далей – запісваюцца ў ведамасць, пасля чаго інфармацыя перадаецца ў Беларускі цэнтр кальцавання. Потым, калі гэту птушку зловяць на іншай станцыі або ў іншай краіне, арнітолог даведаецца, адкуль яна прыляцела. Такім чынам збіраюцца звесткі пра шляхі перамяшчэння птушак», – каменціруе Наталля.

Дзякуючы кальцаванню арнітолагі бачаць, якія птушкі і куды накіроўваюцца на зімоўку. Вераб’іныя – блізкія мігранты – выбіраюць Еўропу. Толькі некаторыя з іх (напрыклад, валасянкі) ляцяць пагрэцца ў Афрыку. Кулікі, якія, як мы помнім, жывуць на поўдні Беларусі, а таксама турухтаны і дубальты адпраўляюцца ў далёкія краі – Сенегал, Габон, Малі. Малінаўка, пеўчы дрозд, вальдшнэп – на поўдзень Францыі.

Станцыя ў Сасновым Бары працуе толькі два месяцы ў годзе – з канца жніўня да канца кастрычніка, калі настае пік восеньскай міграцыі. За сезон тут кальцуюць каля 5 тыс. асобін. За час існавання станцыі было злоўлена шэсць новых відаў – пячураўка-зарнічка, аўсянка-крошка, аўсянка-рэмез, сіняхвостка, таўстадзюбая пячураўка і сібірская завірушка. Для навукі гэта вельмі важна.

«Баявы» глушэц, паўночная няясыць і важны сыч

«Сёння будзем лавіць глушца!» – з нечаканай ідэяй вяртаецца да размовы Дзмітрый і прапануе адправіцца ў лес на захадзе. Да гэтага моманту на адным з такавішчаў павінна з’явіцца гэта суперптушка.

На фотапаляванне мы адпраўляемся на «буханцы», падвеска якой ужо выпрацавала імунітэт (але не рэсурс!) да мясцовых дарожных перашкод. Паўгадзіны трасення па лясной «трасе», і мы на месцы. Лёгкі веснавы вецер калыша велічныя хвоі, а залацістыя промні перадзаходняга сонца ледзь кранаюць дрэвы, ствараючы мяккае, абвалакальнае асвятленне. Рамантыка!

Узяўшы спотынг-скоп, прынады і іншую амуніцыю, павольна і асцярожна прабіраемся скрозь гушчар. У нейкі момант Шамовіч уключае калонку, якая імітуе голас самкі. На ціхім участку лесу нас ужо чакае красун глушэц.

Дзмітрый – прафесійны лавец глушцоў, акальцаваў дзясяткі асобін. Таму ён не баіцца агрэсіўна настроенага птушынага кавалера, які абараняе сваю тэрыторыю, і настойліва ідзе расстаўляць макеты самак глушцоў.

Зразумеўшы, што на яго зямлю незаконна ступіў парушальнік, буйны самец амаль што бягом праследуе нахабніка і моцна б’е крыламі па нагах. Без нармальнай амуніцыі бердвотчар, які апынуўся ў падобнай сітуацыі, рызыкуе зарабіць мінімум гематому, максімум – пералом.

Наогул глушэц – вельмі пужлівая птушка, яна адлятае пры найменшым шораху. Але ў перыяд шлюбнай актыўнасці асобныя рэдкія самцы могуць быць бясстрашнымі. Падчас спеваў яны інакш успрымаюць гукі: губляюць чуйнасць (пры гэтым зрок застаецца выдатным), і да іх можна акуратна наблізіцца. Адсюль і назва – глушэц.

Убачыць гэту птушку ўжывую – вялікая ўдача для фотапаляўнічых. Па ўсёй Беларусі толькі на поўначы глушцовыя такавішчы назіраюцца ў такой высокай шчыльнасці. Але гэта не дае гарантыі, што вам удасца зрабіць удачны кадр. Як, напрыклад, гэты.

Або вось такі.

«Ёсць фатографы, якія шмат гадоў прыязджаюць да нас, і не заўсёды атрымліваецца так блізка зняць глушца. Таму, калі такі экзэмпляр трапляецца, гэта раскоша. Вам вельмі пашанцавала!» – канстатуе Наталля.

Мы развітваемся з глушцом і ідзём далей. «Тут недалёка дупло касматаногага сыча. Зараз пакажу», – Дзмітрый бярэ доўгую галіну і пачынае скрэбці ёю хваёвы ствол.

І сапраўды – з дупла паказваецца сыч, чый спакой мы парушылі. Агледзеўшы нас важным позіркам і з хвіліну папазіраваўшы перад камерамі, касматаногі схаваўся і больш не паказаўся.

«Гэта самка. Напэўна, непасрэдна зараз сядзіць на кладцы і абараняе яйкі», – выказалі меркаванне арнітолагі.

Сыч – гэта маленькая сава. Наша мэта – вялікая. Паводле слоў суразмоўцаў, буйны драпежнік жыве недалёка ад іх дома і часта прылятае, калі яго добра паклікаць.

Настае поўнач, на небе з-за хмар з’яўляецца месяц. У вальеры пачынаюць падвываць ваўкі, а ў лесе – вухкаць совы. На ўсё той жа калонцы прайграецца прынада – праз хвіліну на гукі адклікаецца даўгахвостая няясыць. Вухканні ў адказ становяцца ўсё бліжэй, пакуль сава не аказваецца зусім побач з намі. Дзіма свеціць пражэктарам туды, дзе, амаль зліўшыся з бярозай, сядзіць светла-шэры красун.

Праз дзве хвіліны ён адлятае.

«Гэта была камунікацыя паміж самкай і самцом. Самец рэагуе і паказвае, што гэта яго ўчастак і ён абавязаны прагнаць чужынца», – каменціруе тое, што адбываецца, Наталля Карліёнава.

Альфа, Бэта і Малыш Барон

Ваўкі – асобная гісторыя. Ужо шмат гадоў у Дзмітрыя Шамовіча і яго жонкі Наталлі жывуць тры зубастыя красуны – Альфа, Бэта і Малыш Барон. Тут іх любяць, кормяць і ласкава ляпаюць па вялікім загрыўку.

«Калі я прыехаў працаваць у «Чырвоны Бор» 20 гадоў таму для развіцця экатурызму, адным з першых праектаў быў дакументальны фільм з нямецкім тэлебачаннем. Мы здымалі кіно пра мядзведзяў наогул, але для некаторых сцэн патрэбны быў воўк. На той момант ручны воўк быў у майго сябра з Віцебска. Спецыяльна для здымак яго прывезлі ў паляўнічую гаспадарку. І тады я зразумеў: з ваўкамі можна ўзаемадзейнічаць», – успамінае заолаг.

Праз гады ў Шамовіча з’явіліся ўласныя ваўкі – два самцы і самка. Узяў яшчэ ваўчанятамі, выкарміў і стаў для іх важаком.

Яго гадаванцы здымаліся ў кіно і навукова-папулярных ТВ-перадачах, фатаграфаваліся для часопісаў і календароў. Яны, як зоркі, нават гастралявалі па краіне: пазіравалі ў дакументалках з Белавежскай пушчы і Палескага запаведніка. На рэгулярнай аснове ваўкі атрымлівалі ганарары ў выглядзе некалькіх вёдраў мяса і клопат чалавека, а Дзіма – магчымасць вывучаць паводзіны гэтага гордага ляснога звера.

Тыя ваўкі пражылі даволі доўга, самаму старэйшаму з іх было 16 гадоў. У дзікай прыродзе столькі не жывуць.

«Гэта не заапарк, у нас няма задачы паказаць ваўка за агароджай. Нашы ваўкі ў пэўнай ступені ручныя, калі можна так сказаць. Яны ўспрымаюць мяне і Наташу як членаў зграі, як кіраўніцтва зграі. З імі можна працаваць па-за вальерам», – запэўнівае Дзмітрый.

Важак зграі

Калі Дзіма падыходзіць да вальера, ваўкі пачынаюць неспакойна мітусіцца і бегаць каля агароджы. Гаспадар кладзе руку на сетку, і шэрыя змагаюцца за права яе аблізаць. Ён на вышэйшай ступені іерархіі – важак, альфа, лідар зграі.

Паводзіны ваўкоў, як і сабак, можна часта прадбачыць па мове цела: паджаты хвост азначае страх, узнятая на дыбкі поўсць і падняты хвост – гатоўнасць да канфлікту.

«Калі ён на мяне скаліцца, кавалак мяса я ў яго адбіраць не буду. Фізічна я з ім справіцца магу, але лішнія дзіркі мне не патрэбны. Увогуле гэта сацыяльныя жывёлы, але каманд тыпу «да мяне», «сядзець», «ляжаць» яны выконваць не будуць. Вы ж ніколі не бачылі ваўкоў у цырку?» – адзначае Шамовіч.

Паводле яго слоў, каб воўк быў «рабочы» (не ўцякаў пры першай жа магчымасці і не праяўляў агрэсію), трэба з вельмі ранняга ўзросту з ім займацца. У такім выпадку дзейнічае механізм імпрынтынгу – здольнасці захоўваць вобраз канкрэтнага чалавека і ўспрымаць яго як члена зграі. І каб узаемадзейнічаць з жывёламі, ён павінен стаць для іх альфа.

«Большасць ваўкоў, якія былі ў нас, дакладна гэта ўсведамлялі. Былі, вядома, нюансы ў паводзінах, але такой адкрытай агрэсіі ў мой або Наташын бок не было. Калі ты ведаеш асаблівасці канкрэтнай жывёлы, з усімі можна дамовіцца. Задачы пакусаць, збегчы або што-небудзь такое дрэннае зрабіць у іх няма. Часам трэба нагадаць, што ты тут галоўны: узяць рукой за морду і злёгку сціснуць – гэта паказчык дамінавання», – тлумачыць суразмоўца.

Сваіх ваўкоў Дзмітрый і Наталля кормяць у асноўным ялавічынай, гэта іх самы любімы ласунак. Мяса дзікага кабана і свініна, прызнаюцца гаспадары, жывёлам не даспадобы. Затое любяць яблыкі і рыбу.

«Наогул гэта ўсёедны звер. Вядома, у халодны сезон ім патрэбна буйная капытная дзічына, а летам воўк можа харчавацца ўсялякай дробяззю: мышамі, жабамі, птушанятамі. Выжыць у цёплы сезон нескладана нават ваўку-адзіночцы. Але калі пачынаюцца маразы, ім прасцей у зграі, таму што групай лягчэй здабыць вялікага звера. Адсюль і выснова, чаму гэта зграйныя жывёлы», – звяртае ўвагу Дзмітрый.

«Людзям не трэба баяцца сустрэчы з ваўком»

Воўк – адзін з самых распаўсюджаных лясных драпежнікаў, які жыве ва ўсіх рэгіёнах Беларусі. Але ўбачыць яго ў дзікай прыродзе амаль немагчыма.

«Ёсць прамая залежнасць ад часу, праведзенага ў лесе, і пастаўленай задачы: калі ў цябе няма задачы ўбачыць ваўка – ты можаш усё жыццё яго не ўбачыць. Але калі паставіць такую задачу, то гэта можна зрабіць, асабліва з сучаснымі прыборамі начнога бачання. Ёсць тэрыторыі, дзе вялікая верагоднасць сустрэць ваўка, – гэта Палескі запаведнік, зона адчужэння. Там ніхто не жыве і практычна няма паляўнічага прэса, таму папуляцыя нядрэнная», – тлумачыць заолаг.

«На такіх паўночных тэрыторыях, дзе мы жывём, добрая база харчавання, шмат капытнага звера. Але вялікая паляўнічая гаспадарка, якая вядзе актыўнае паляванне, у тым ліку на ваўкоў. Таму гэты звер трапляецца на вочы вельмі рэдка. Людзям не варта баяцца выпадковай сустрэчы з ваўком у нашых умовах. І гэта будзе ўдача, калі вы яго сустрэнеце. Трэба хутчэй браць тэлефон і здымаць, каб людзі паверылі, што вы яго бачылі», – іранізуе Дзмітрый.

У Беларусі на ваўкоў вядзецца круглагадовае паляванне. Аднак нельга сказаць, што гэты від выміраючы або знаходзіцца пад пагрозай знікнення. Адстрэльваць ваўкоў забаронена ў Бярэзінскім біясферным запаведніку, Белавежскай пушчы і ў зоне ядра іншых нацыянальных паркаў.

«Воўк, як і любы іншы від, павінен займаць сваё месца ў экасістэме. І там, дзе яму хапае рэсурсаў (ежа, прытулак і мінімальны паляўнічы прэс), яго будзе больш. Дзе рэсурсаў менш і больш пагроз, воўк не з’явіцца», – дадае эксперт.

Чыпы для ваўка

Некалькі гадоў таму Дзмітрый вывучаў ваўкоў у Палескім дзяржаўным радыяцыйна-экалагічным запаведніку і Белавежскай пушчы. З дапамогай прынад ён адлоўліваў драпежнікаў з розных зграй і апранаў на іх GPS-ашыйнікі з дазіметрамі, каб прасачыць за перамяшчэннямі і паглядзець, якую дозу радыяцыі атрымліваюць жывёлы за сваё жыццё.

«Нягледзячы на тое што ў мяне ёсць пасведчанне на права палявання, на ваўка я ніколі не паляваў як паляўнічы са зброяй. Адлоўліваў жывых ваўкоў толькі для міжнародных навуковых праектаў. Даследаванне ў Палескім запаведніку прадугледжвала задачу ацаніць узровень назапашанай радыяцыі ў целе драпежніка высокага парадку. У Белавежскай пушчы мы вывучалі біялогію ваўка: што ясі, дзе ходзіць, як размнажаецца», – тлумачыць Шамовіч.

У класічнай зграі часцей за ўсё размнажаецца альфа-пара – самец і самка, якія гэту зграю стварылі. Але ёсць іншыя палаваспелыя асобіны, якія таксама хочуць прыняць удзел у размнажэнні.

«Існуе іерархія, якая ў нармальнай сітуацыі не дазваляе гэтага зрабіць. І паколькі паляванне на ваўкоў у нашай краіне даволі інтэнсіўнае, гэты механізм часта парушаецца. У выніку атрымліваецца, што другія ваўкі (не альфы) скрыжоўваюцца паміж сабой. І з дапамогай GPS-ашыйнікаў можна паглядзець, як яны сябе рэалізуюць у дэмаграфіі», – гаворыць заолаг.

Сам-насам з прыродай

Свойскія ваўкі – своеасаблівы турыстычны прадукт. Дзеля іх у Сасновы Бор прыязджаюць фотапаляўнічыя з усёй краіны, а таксама іншаземцы. Але зарабляюць муж з жонкай у асноўным на фотатурах і бердвотчынгу, прапаноўваючы турыстам акунуцца ў свет дзікай прыроды.

Нягледзячы на тое што Дзіма і Наташа жывуць сярод ваўкоў і іншай жыўнасці, персанажамі рабінзанады яны сябе не адчуваюць.

«На самай справе мы жывём сваё самае лепшае жыццё тут. Гэта тое месца, дзе можна адчуваць сябе шчаслівым чалавекам і быць сам-насам з прыродай», – прызнаецца Наталля.

«Можа здацца, што мы жывём тут, як пустэльнікі. На самай справе цераз нас вельмі шмат людзей праходзіць: і сяброў, і валанцёраў, і турыстаў. Калі палічыць усе дні ў годзе, то, напэўна, больш будзе дзён, калі тут нехта ёсць, чым няма. Мы ж працуем з людзьмі, не толькі з жывёламі. Таму я лічу, што баланс такі добры знойдзены, і мы зусім сабе шчаслівыя. Адсюль пераязджаць не плануем – няма такой задачы і жадання», – сказаў на заканчэнне Дзмітрый.