Як гомельскі самвыд зрабіў з палескага цмока гучную містыфікацыю 90-х

Міфічны персанаж цмок даўно перайшоў з народных паданняў у сучасны турыстычны бізнес. Але мала хто ведае, што гэтым ператварэннем беларускі дракон абавязаны самвыдацкай газеце Гомеля і гісторыям, якія чытачы 90-х прымалі за навіны.

Дадаць у асноўныя
крыніцы Google

Каб даведацца падрабязнасці пра «зорны шлях» цмока, Times.by прыехаў у Гомель да Андрэя Скідана – знаўцы Пасожжа і палескіх цмокаў, спецыяліста ў галіне музейнай справы, мастака-рэстаўратара і даследчыка драўлянай архітэктуры.

Каля вогнішча ва ўтульных дэкарацыях свайго вясковага двара «цмоказнаўца» амаль сур'ёзна расказаў аб істоце, якую ніхто з нас ніколі не бачыў. Побач на лаўцы скруцілася клубком кошка, быццам таксама прыйшла паслухаць пра цмока і паназіраць, каб гаспадар не сказаў лішняга.

Як цмок стаў гомельскай знакамітасцю

Сёння пра цмока ў Гомелі ведаюць літаральна ўсе: міфічную істоту прапануюць шукаць на квестах, ёй прысвячаюць асобныя фестывалі і экскурсійныя маршруты. Але так было не заўсёды.

Андрэй Скідан упершыню слова «цмок» пачуў у 1989 годзе, калі яму было 17. Студэнт вучылішча народных промыслаў разам з сябрамі адпачываў пад Мінскам.

«Я ўжо тады актыўна цікавіўся краязнаўствам. З такімі ж захопленымі хлопцамі выязджалі на акцыі, часта выбіраліся ў лес. Так было і ў той раз – вялікай кампаніяй весяліліся, рагаталі. І раптам адна з дзяўчат завішчала – убачыла звычайнага вужа. Нармальная рэакцыя, калі чалавек баіцца змей. А хтосьці з хлопцаў пажартаваў: «Каб цмок цябе з'еў», – з усмешкай успамінае той эпізод Скідан.

Фраза яму чамусьці запомнілася.

«Гэта значыць першае ўражанне ад цмока ў мяне было зусім не страшнае. Хутчэй камічнае. Асацыяцыя з жартаўлівай лясной пачварай, – кажа краязнаўца. – Магчыма, менавіта гэта ўспрыманне пазней паўплывала на вобраз цмока, пра якога шумеў Гомель у 90-я гады».

Вярнуўшыся з арміі, Скідан са сваімі сябрамі – паэтамі, мастакамі і музыкамі, – натхніўшыся творчасцю Данііла Хармса і рухам ленінградскіх «Міцькоў», стварылі нефармальнае творчае аб'яднанне. Яго ўдзельнікі прыдумвалі ўласны гарадскі фальклор – адкрыты, прастадушны і крыху абсурдны погляд на паўсядзённасць.

«З 1993 па 2004 год мы выпускалі самвыдацкую газету «Аксамітны жах». Матэрыялы аб цмоках з'яўляліся амаль у кожным нумары. Газетныя гісторыі выглядалі як мясцовыя навіны, архіўныя матэрыялы або навукова-папулярныя нататкі. Гэта была свядомая выдумка – культурная правакацыя», – прызнаецца Андрэй Скідан.

У адной з такіх нататак цмок з'явіўся ў небе над Чарацянкай і атакаваў самалёт сельскай авіяцыі. Ён закруціў кукурузнік у вогненным віхры, пасля чаго той знік. На карце Гомельскага раёна такі населены пункт сапраўды ёсць, таму гісторыя гучала пераканаўча.

За фантастычным сюжэтам таілася рэальная праблема – небяспека паветранага апырсквання палёў хімікатамі. Цмок у той гісторыі выступаў не толькі пачварай, але і радыкальным абаронцам прыроды.

«У іншай нататцы ён ратаваў зайцоў падчас паводкі Іпуці. Жывёлы апынуліся адрэзаны вадой і маглі загінуць. Раптам з'явіўся цмок, дазволіў зайцам забрацца яму на спіну і перанёс іх на сухое месца. Атрымаўся гэтакі дзед Мазай», – успамінае Андрэй Скідан.

Дзіўна, але гісторыі з «Аксамітнага жаху» паступова выйшлі за межы самвыда. Некаторыя з іх пераказвалі ў радыёэфіры. Вядучая абласной тэлерадыёкампаніі зачытвала іх як незвычайныя мясцовыя навіны, так пра цмока даведвалася ўсё больш людзей.

За дакладнасць гэтых гісторый адказваў Якаў Пятровіч Стывенсан – выдуманы журналіст і эксперт, якога прыдумалі аўтары «Аксамітнага жаху». Ад яго імя яны публікавалі нататкі пра цмока, і дзякуючы сур'ёзнай падачы фантастычныя сюжэты здаваліся праўдападобнымі, і некаторыя чытачы прымалі іх за рэальныя.

Аднойчы да Андрэя Скідана звярнулася школьная настаўніца. Яна праводзіла са сваімі вучнямі даследчую работу і папрасіла расказаць пра цмока падрабязней. Ён здзівіўся і шчыра сказаў: «Але ж гэта выдумка». Настаўніца, паводле яго слоў, разгубілася. «Як выдумка? У газеце ж столькі ўсяго пра яго напісана. Вы што, увесь гэты час дурылі чытачам галаву?» – здзіўлялася яна.

Міф жыў не толькі ў тэкстах і эфіры – ён гучаў і ў музыцы. У адным з нумароў газеты быў надрукаваны «Цмочны блюз» (словы і музыка Алеся Марціна). Песня хутка стала хітом у багемных колах: яе выконвалі на вечарынах і вячорках, часта прасілі паўтарыць на біс.

Цмок у драўляных узорах і апавяданнях старажылаў

У 2006 годзе Андрэй Скідан уладкаваўся навуковым супрацоўнікам у Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава. Газета да таго часу ўжо спыніла існаванне, а цікавасць да цмока ў яго засталася.

Ужо тады Скідан звярнуў увагу, што змяю часта выкарыстоўвалі ў драўлянай аздобе дамоў – асабліва вакол аконных і дзвярных праёмаў.

«Не толькі птушкі і кветачкі, але і вужы і драконы. А гэта гаворыць аб унікальнай традыцыі ў разным дэкоры. І як тут не паверыць, што менавіта вуж, лічы цмок, у нашых продкаў быў захавальнікам дома, яго добрым дамавіком», – робіць выснову суразмоўца.

Атрымаўшы работу ў музеі, разам з калегам Генадзем Лапаціным, збіральнікам традыцыйнага фальклору, Андрэй Скідан пачаў ездзіць па вёсках, размаўляць з мясцовымі жыхарамі – унікаць у абрады і культуру старажылаў, збіраць гісторыі.

«Для такой работы важна не проста задаць пытанне. Трэба ўмець падтрымаць размову, не спалохаць суразмоўцу. Старыя ўяўленні ж захоўваюцца не цэльнымі сюжэтамі, а асобнымі фрагментамі. Часам размова сама падыходзіла да цмока», – прызнаецца эксперт.

У кожным кутку Беларусі цмок свой: недзе падобны да аднагаловага дракона, недзе – да яшчара, а недзе і зусім да цюленя. Паводле назіранняў Скідана, у апавяданнях мясцовых жыхароў цмокі часта асацыяваліся з дабрахожымі – нябачнымі істотамі, якія маглі як дапамагаць чалавеку, так і шкодзіць.

«Іх месца пражывання – лес, каля вады. Вось чаму ў такіх месцах трэба паводзіць сябе асцярожна – не шумець, уважліва глядзець пад ногі. Бабулі, з якімі давялося мець зносіны, заўсёды гэта падкрэслівалі: у лесе трэба быць вельмі акуратным, інакш можна наклікаць бяду», – прыводзіць прыклад Андрэй Скідан.

Паводле слоў суразмоўцы, гэта былі не суседкі з адной вёскі, а незнаёмыя паміж сабой людзі, якія жывуць далёка адзін ад аднаго. Аднак у іх апавяданнях паўтараліся падобныя ўяўленні аб нябачных істотах лесу і асаблівай небяспецы – патрывожыць змяінага караля. Прычым у любы час года, а не толькі 27 верасня, на Узвіжанне, якое ў народзе называюць Змяіным днём: паводле павер'яў, змеі запаўзаюць у норы, таму хадзіць у лес небяспечна.

У шматлікіх паданнях цмок мае ўладу над вадой, зямлёй, падземным царствам і небам. У адной з паездак па Чачэрскім раёне Скідану з калегамі давялося пачуць гісторыю, звязаную з абаронай крыніц: Цмок кідаў камяні ў злых людзей, якія хацелі нанесці шкоду крыніцам.

«Культ камянёў і крыніц на Чачэршчыне вельмі высокі і звязаны, нават не сумняюся ў гэтым, з цмокамі, – кажа Скідан. – У той экспедыцыі мы з калегамі ўбачылі некалькі камянёў, якія наш змей хацеў перапілаваць сваім магутным хвастом, але па нейкіх прычынах не паспеў. Там жа, на адных з вясковых могілак, знайшлі рассечаны напалам рудніцкі молат».

У 1990-я той самы Якаў Стывенсан назваў бы гэты паказ рэакцыяй цмока на непавагу да яго, а раскіданыя каля некаторых крыніц валуны – рэчавым доказам тых падзей.

Касматы крылаты конь-змей

Дык на каго ж падобны палескі цмок? На змея, дракона?

«Не зусім. Палескі цмок – зусім сабе сімпатычны «хлопец»: крыху вуж, крыху конь, крыху лясны звер. Ды вось жа яго партрэт. Паглядзіце», – паказвае ілюстрацыю з «Аксамітнага жаху» Андрэй Валер'евіч.

На малюнку аўтарства Скідана ў цмока адна галава, выцягнутае цела, гнуткі хвост з пікай на канцы і вялікая грыва. Шчыра кажучы, нагадвае каня.

«Правільна – касматы крылаты конь-змей, – смяецца Скідан. – Наколькі вялікі? У адной з экспедыцый я пачуў ідэальнае вызначэнне габарытаў цмока: як каня на каня паставіць».

Паводле слоў Скідана, палескі цмок не еў людзей. А вось пыхнуць агнём і спаліць датла мог.

«Цмок – траваедны. Прычым харчуецца асаблівым зборам траў, якія пры неабходнасці ператвараюцца ў вогненную сумесь. Калі ён ляскае сваімі крэмніевымі зубамі, утвараецца іскра – і сумесь запальваецца. Вось тады чалавек можа папросту згарэць датла», – апісвае здольнасці палескага цмока суразмоўца.

Але Андрэй Скідан просіць не ўспрымаць цмока як істоту, якая шкодзіць чалавеку ад нечага рабіць. Наадварот, раіць ставіцца да яго як да таго, хто сочыць за парадкам. Яго ахвяры – парушальнікі асноў, а сямейных і простых людзей ён не чапае.

Цяпер зразумела, чаму персанаж з добрымі маральнымі прынцыпамі так лёгка перайшоў са старых паданняў у сучасную турыстычную рэальнасць. У Лепелі яму нават помнік устанавілі. Не без уплыву Уладзіміра Караткевіча: менавіта ў яго рамане «Хрыстос прызямліўся ў Гародні» сказана, што апошні беларускі цмок жыў у Лепельскім возеры, а за аснову скульптуры ўзялі апісанне з кнігі – пачвара з цюленевым тулавам і галавой ці то змяі, ці то лані.

У Ляскавічах на фестывалі «Кліч Палесся» цмок стаў героем квеста, а ў Бярэзінскім запаведніку – галоўным персанажам міфалагічнай сцежкі «Шлях цмока».