Доза радыяцыі – як у самалёце: настаўнік з Гомеля водзіць экскурсіі ў чарнобыльскую зону

З панядзелка па пятніцу Пётр вучыць гомельскіх школьнікаў інфарматыцы і астраноміі, а па выхадных мяняе строгі касцюм на трэкінгавыя чаравікі і вядзе людзей туды, дзе час спыніўся 40 гадоў таму.

Журналісты Times.by адправіліся ў беларускую зону адсялення разам з галоўным гідам гэтых мясцін – Пятром Філонам.

Мы даведаліся, якія таямніцы захоўваюць закінутыя будынкі, ці ёсць у зоне мутанты і сталкеры, наколькі там бяспечна і якую дозу радыяцыі насамрэч атрымлівае арганізм за дзень такой прагулкі.

Цікавасць да чарнобыльскай тэмы з’явілася ў дзяцінстве

Вясной 1986-га Пятру быў усяго год. Ён не памятае ні шчыльна зачыненых вокнаў у кватэры, ні трывожнага шэпту дарослых. Пра тыя дні ведае толькі са слоў родных: першыя тыдні пасля аварыі на ЧАЭС сям’я амаль не выходзіла на вуліцу.

Яго дзед, ваенны, збіраў усё, што ўдавалася знайсці пра катастрофу, – дома захоўвалася пухлая папка з выразкамі з газет і кнігі.

У 1990-я Пятра, як і многіх аднагодкаў з пацярпелых рэгіёнаў, адправілі на аздараўленне ў Італію па праграме «Дзеці Чарнобыля». Калі для большасці дзяцей тая паездка засталася проста ўспамінам, то для яго – стала стымулам вывучаць наступствы аварыі глыбей.

Ён скончыў фізічны факультэт Гомельскага ўніверсітэта і паступіў у магістратуру. У планах была нават аспірантура, а тэмай дысертацыі павінна была стаць міграцыя амерыцыю-241 – небяспечнага радыяактыўнага элемента.

«Але з вялікай навукай тады не склалася, – паціскае плячыма Пётр. – Затое з’явілася новае захапленне».

Хлопца заўсёды цягнула да прыгод: яшчэ са школы ён хадзіў у паходы, у студэнцтве праехаў аўтастопам амаль 40 тысяч кіламетраў. Потым была армія. Частка размяшчалася ў былых казармах савецкіх ракетных войскаў. Вакол было шмат старых бункераў і ангараў.

«Часам удавалася туды прабрацца. Менавіта тады я зразумеў: прагулкі па закінутых аб’ектах для мяне – найлепшы адпачынак, – прызнаецца ён. – У нейкі момант у галаве шчоўкнула: а што, калі сумясціць любоў да падарожжаў, закінутых мясцін і даўнюю цікавасць да Чарнобыля..?»

Першы афіцыйны турыст

Свой шлях у турызме Пётр пачаў у 2013 годзе з украінскай зоны адчужэння – беларуская тады была закрытая для наведвальнікаў. У Чарнобыль упершыню ён паехаў як арганізатар тура – хоць сам там ні разу не быў.

«Гэта была чыстая авантура. Ты не ведаеш ні дарогі, ні лакацый. Па сутнасці, ты такі ж даследчык, як і тыя, каго вядзеш», – успамінае герой.

Але думка пра родныя мясціны не давала спакою. У 2014 годзе Пётр з сябрамі атрымаў разавы пропуск на беларускі бок. Паездка аказалася кароткай, але яе хапіла, каб зразумець велізарны патэнцыял гэтых тэрыторый.

Пасля гэтага пачалася перапіска: Пётр адпраўляў лісты ў розныя інстанцыі з прапановай адкрыць гэтыя землі для турызму. А праз чатыры гады палажэнне аб зонах адчужэння і адсялення змянілі, дазволіўшы азнаямленчыя туры.

У 2018-м, літаральна на наступны дзень пасля ўступлення новых правілаў у сілу, Пётр уехаў з групай у Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік. Так ён стаў першым афіцыйным турыстам беларускай зоны, а затым і галоўным яе папулярызатарам.

Сёння Пятру 41 год, ён выкладае інфарматыку і астраномію ў вучылішчы алімпійскага рэзерву. Яго любімы 8 «А» ведае: па выхадных класны кіраўнік мяняе строгі касцюм на трэкінгавыя чаравікі і вядзе людзей туды, дзе час спыніўся.

Часам ужо дарослыя выпускнікі ездзяць на экскурсіі разам са сваім настаўнікам. «З некаторымі хлопцамі я падтрымліваю сувязь. Радуюся іх дасягненням. Асабліва прыемна даведвацца, што нехта стаў паспяховым айцішнікам. Значыць, урокі інфарматыкі не прайшлі дарма», – смяецца ён.

Чаму беларуская зона – не для сталкераў

Цікавасць да чарнобыльскай тэмы шмат у чым падаграваюць медыя, блогеры і поп-культура – ад серыялаў HBO да гульні S.T.A.L.K.E.R. Але рэальнасць па абодва бакі мяжы моцна адрозніваецца.

Украінская зона – гэта маштаб і індустрыя. Там знаходзяцца Чарнобыльская АЭС, сховішчы ядзернага паліва, горад Чарнобыль, легендарная Прыпяць і гіганцкая радыёлакацыйная станцыя «Дуга».

Беларуская частка – абсалютна іншая. Тут няма знакавых, пазнавальных лакацый. Замест гэтага – 96 адселеных вёсак, некранутая прырода, цішыня. І ніякіх сталкераў.

«Сюды не едуць за экстрымам ці марадзёрствам проста таму, што тут няма такіх пунктаў прыцягнення, як Прыпяць, – тлумачыць гід. – Гэта велізарны музей пад адкрытым небам эпохі СССР і адначасова ўнікальны прыродны запаведнік».

Збегчы ў 1986-ы: хто і навошта едзе ў зону

У мінулым годзе беларускую зону адчужэння наведалі каля трох тысяч чалавек. Па маршрутах Пятра прайшлі госці больш чым з 50 краін, прыязджалі нават з Аўстраліі. Дарэчы, па другой адукацыі ён перакладчык, таму спакойна вядзе экскурсіі і на англійскай мове.

«Беларусаў сярод усіх наведвальнікаў больш за палову, але ў маіх групах – каля чвэрці. Прыкладна 50% – расіяне, астатнія – з далёкага замежжа», – расказвае гід.

Сярэдні ўзрост экскурсантаў – 35–40 гадоў, мужчын і жанчын прыкладна пароўну.

«Самым старым маім турыстам быў 90-гадовы амерыканец японскага паходжання. Вельмі захоплены чалавек – нават забраўся на вышку», – усміхаецца Пётр.

А нядаўна турыст з Малайзіі праз адмену рэйсаў затрымаўся у Стамбуле, патраціў кучу нерваў, не спаў некалькі сутак, але ўсё роўна дабраўся да Беларусі дзеля экскурсіі.

Паводле назіранняў гіда, розніца ва ўспрыманні зоны заўважная адразу. Для беларусаў – гэта частка ўласнай гісторыі, да якой яны ставяцца спакойна. Для замежнікаў – экзотыка, такіх месцаў у свеце адзінкі.

«Людзі едуць сюды па розных прычынах. Нехта шукае эстэтыку постапакаліпсісу, нехта даследуе закінутыя будынкі. Любіцелі прыроды спадзяюцца ўбачыць рэдкіх жывёл, – пералічвае гід. – Ёсць і тыя, каго прыцягвае савецкае мінулае – магчымасць літаральна прайсціся па закансерваваным 1986 годзе».

Тут інакш адчуваецца час, прычым літаральна – у зоне не працуе мабільная сувязь: «Бывала, замежнікі спазняліся на зваротны аўтобус, бо не перавялі наручныя гадзіннікі і захапіліся прагулкай. Думаюць, што паспяваюць, а час ужо выйшаў».

Мутантаў няма, а зуброў – сотні: што насамрэч тоіць зона

Галоўны міф, з якім гіду даводзіцца змагацца часцей за ўсё, – радыяцыйныя мутацыі.

«Ніякіх мутантаў, зайцоў з трыма галовамі тут няма. Гэта ўсё выдумкі. Прырода проста жыве сама па сабе», – катэгарычны Пётр.

У доказ ён прыводзіць палявых мышэй, якія жывуць у верхнім, самым забруджаным слоі глебы: «Яны размнажаюцца кожныя 90 дзён, за гады змянілася больш за сотню пакаленняў грызуноў – і ніякіх мутацый, звязаных з радыяцыяй, у іх не выяўлена».

Затое маштаб вяртання дзікай прыроды ўражвае. Пасля сыходу людзей экасістэма цалкам аднавілася. Сёння ў запаведніку 57 відаў жывёл, 270 відаў птушак і 1200 відаў раслін.

Тут жыве адна з найбуйнейшых папуляцый чырвонакніжных зуброў – больш за 200 асобін. Ёсць коні Пржэвальскага, рысі, мядзведзі, арланы-белахвосты і беркуты. Самы часты «спадарожнік» турыстаў – заяц. Крыху радзей сустракаецца енатападобны сабака. Шмат ласёў, казуль і аленяў. У лясах блукае з дзясятак зграй ваўкоў.

Пётр успамінае кранальны выпадак, які адбыўся падчас адной з паездак: «Турыстка заўважыла, што ў глыбокі пограб правалілася сям’я барсукоў з дзіцянём. Мы змайстравалі для іх нешта накшталт лесвіцы. На наступны дзень я спецыяльна вярнуўся праверыць – на шчасце, звяркі паспяхова выбраліся».

Фарфор пад нагамі і выратаваны храм

Мы едзем з Пятром па чатырох адселеных вёсках Добрушскага раёна. КПП тут няма, але патрулі рэгулярна правяраюць пропускі ў выпадковых гасцей. Дарога ідзе праз месцы, дзе зніклі нават назвы, – толькі стэла з надпісам «Калгас «Рассвет» нагадвае пра калісьці вірлівае жыццё.

«Да Чарнобыльскай АЭС адсюль каля 140 кіламетраў. Аднак людзей пачалі адсяляць не адразу – толькі ў пачатку 1990-х», – тлумачыць гід.

Вакол зон тэрыторыя не выглядае мёртвай. Палі па-ранейшаму зелянеюць, на іх вядуцца сельгаспрацы. Межы забруджаных тэрыторый у Беларусі пераглядаюць кожныя пяць гадоў: землі з узроўнем да 2 Кі/км² вяртаюць у абарот.

«Нашы дапушчальныя ўзроўні значна больш строгія, чым у іншых краінах. Прадукты з перавышэннем радыёнуклідаў на прылаўкі патрапіць не могуць – гэта выключана», – падкрэслівае Пётр.

Больш за ўсё ў зоне паражаюць дэталі. Напрыклад, дарога, дзе падзельная паласа выкладзена з бітага белага фарфору, удаўленага ў асфальт. Адходы мясцовага завода калісьці выкарыстоўвалі замест фарбы для разметкі.

Ці лёс вёскі Вылева. Ад яе засталіся толькі фундамент і агароджа царквы Архістратыга Міхаіла – адзінага храма, «эвакуіраванага» з чарнобыльскай зоны. У 2000-х яго разабралі па бервянцу, перавезлі ў Гомель і аднавілі нанова. Цяпер драўляная царква пачатку XX стагоддзя стаіць у абласным цэнтры.

У Бярозках калісьці было больш за 100 двароў. Зараз вакол цішыня, якую парушае толькі спеў птушак. Уздоўж вуліц стаяць дамы з чырвонай цэглы з разьбянымі аканіцамі. Зазірнуўшы ўнутр, можна ўбачыць дзіцячыя цацкі, кнігі, шафы з пустымі вешалкамі і пыльны посуд, да якога больш ніхто не дакранецца.

Кругаўка – самая далёкая кропка добрушскай зоны адсялення, далей ужо Бранская вобласць Расіі. Калісьці гэта было заможнае сяло са сваёй школай, домам культуры, бальніцай і нават двухпавярховымі панэлькамі.

Толькі воінскія пахаванні выбіваюцца з агульнай карціны запусцення. Паводле слоў Пятра, ва ўсёй зоне няма ніводнага закінутага помніка часоў Вялікай Айчыннай вайны – за кожным працягваюць даглядаць.

Могілкі тут таксама застаюцца дзеючымі. Былых жыхароў хаваюць на малой радзіме, а на Радаўніцу сюды без пропускаў пускаюць іх дзяцей і ўнукаў.

Прывід Рыты і апошні жыхар зоны

Самая атмасферная кропка на маршруце – старадаўняя сядзіба Герардаў у вёсцы Дзям’янкі. Яе ў канцы XIX стагоддзя пабудаваў сапраўдны тайны саветнік Мікалай Герард.

Гэтае месца ахутана містыкай. Падчас Першай сусветнай вайны дзевятнаццацігадовая дачка гаспадара сядзібы, Рыта, закахалася ў афіцэра і таемна з’ехала з ім на фронт. Разгневаны бацька загадаў вярнуць уцякачку дадому.

«Не вытрымаўшы разлучы з каханым, дзяўчына застрэлілася з бацькавага пісталета, – расказвае гід. – Яе пахавалі ў фамільным склепе. Пасля рэвалюцыі ўсыпальніцу разрабавалі, а трое ўдзельнікаў неўзабаве загінулі пры дзіўных абставінах».

З тых часоў з’явілася легенда пра прывід Рыты, які нібыта блукае сярод руін маёнтка.

«За сваю гісторыю сядзіба паспела пабываць прытулкам для сірот, нямецкім штабам, школай-інтэрнатам і летнім лагерам. У 1976 годзе тут адбыўся пажар, пасля якога будынак вырашылі не аднаўляць», – дадае Пётр.

Пасля аварыі на ЧАЭС жыццё ў Дзям’янках працягвалася яшчэ некалькі гадоў – вёску канчаткова адсялілі толькі ў 1991 годзе. Але адзін чалавек наадрэз адмовіўся з’язджаць. «Апошнім жыхаром быў дзед Мікола, – успамінае экскурсавод. – Трымаў гаспадарку, пчол, сабаку. Толькі пару гадоў таму дзеці ўгаварылі яго перабрацца ў Гомель».

Насупраць яго апусцелага дома віднеецца труба свідравіны і вісіць заржавелы кубак. Калісьці тут можна было спыніцца, набраць вады і пагаварыць з чалавекам, які да апошняга не хацеў пакідаць родную зямлю.

Два мікразіверты за экскурсію: ці варта баяцца радыяцыі

Пытанне бяспекі – першае, якое задаюць амаль усе. Пётр адказвае на яго спакойна: «Экстрэмальных узроўняў радыяцыі тут даўным-даўно няма. Пры захаванні правілаў такія паездкі абсалютна бяспечныя, забруджвання адзення не адбываецца».

За сямігадзінную прагулку турыст атрымлівае да двух мікразівертаў радыяцыі. Для параўнання, падчас звычайнага авіяпералёту ўзровень апраменьвання можа дасягаць трох мікразівертаў за адну гадзіну.

«Адзін дзень у зоне супастаўны прыкладна з 40 хвілінамі палёту на самалёце, – тлумачыць гід. – Да таго ж карысць ад актыўнай прагулкі на свежым паветры значна вышэйшая, чым гіпатэтычная рызыка ад такой мікрадозы».

Сваю ўпэўненасць Пётр падмацоўвае асабістым вопытам. Ён дзясяткі разоў вячэраў у самасёлаў на ўкраінскім баку, якія жылі на чыстым участку тэрыторыі, – еў мясцовую бульбу і грыбы, пасля чаго правяраў узровень радыёнуклідаў у арганізме.

«Вынік паказаў 210 бекерэляў пры дапушчальнай норме для жыхароў Гомельскай вобласці да 400», – прыводзіць лічбы ён.

Сам гід бывае ў зоне па 8–10 разоў на месяц і адчувае сябе выдатна, ніякіх праблем са здароўем няма. Ён нават дом сабе пабудаваў з драўніны, нарыхтаванай у Веткаўскім спецлясгасе (тэрыторыя зоны адсялення). Матэрыял прайшоў праверкі і аказаўся абсалютна чыстым.

Паспець убачыць: чаму паездку не варта адкладваць

Трапіць у зону адчужэння можна толькі па афіцыйным пропуску, які афармляецца загадзя. Абмежаванняў для наведвальнікаў няшмат, але дзейнічае строгае правіла 18+. Групы звычайна невялікія – ад 2 да 20 чалавек, а кошт экскурсіі вар’іруецца ў межах 150–220 рублёў.

Самы папулярны маршрут праходзіць па Хойніцкім раёне праз КПП «Бабчын».

«Мы наведваем музей Палескага запаведніка, былы завод камбікорму, могілкі караблёў і адселеныя вёскі. Турысты бачаць закінутыя школы, бальніцы, крамы, сельсаветы – усё, што засталося ад ранейшага жыцця», – расказвае Пётр.

Паводле яго слоў, зона мяняецца хутчэй, чым здаецца. Драўляныя дамы гніюць, стрэхі абвальваюцца, а некаторыя лакацыі ўжо нельга наведваць праз пагрозу абрушэння.

Акрамя таго, у адселеных раёнах дзейнічае праграма зносу і пахавання будынкаў – многія пабудовы зніклі назаўжды. Зона адчужэння фармальна не трапляе пад дэмантаж, але і тут час робіць сваю справу.

«Людзі вяртаюцца адсюль з іншым адчуваннем рэальнасці, – кажа Пётр. – Зона наглядна паказвае, да якіх наступстваў можа прывесці чалавечая памылка. І адначасова – наколькі моцная прырода».

Для Пятра Філона гэтыя землі даўно перасталі быць проста працай. Цяпер гэта яго месца сілы, куды ён вяртаецца зноў і зноў.