Доза радыяцыі – як у самалёце: настаўнік з Гомеля водзіць экскурсіі ў чарнобыльскую зону

З панядзелка па пятніцу Пётр вучыць гомельскіх школьнікаў інфарматыцы і астраноміі, а па выхадных мяняе строгі касцюм на трэкінгавыя чаравікі і вядзе людзей туды, дзе час спыніўся 40 гадоў таму.

Журналісты Times.by адправіліся ў беларускую зону адсялення разам з галоўным гідам гэтых мясцін – Пятром Філонам.

Мы даведаліся, якія таямніцы захоўваюць закінутыя будынкі, ці ёсць у зоне мутанты і сталкеры, наколькі там бяспечна і якую дозу радыяцыі насамрэч атрымлівае арганізм за дзень такой прагулкі.

Цікавасць да чарнобыльскай тэмы з’явілася ў дзяцінстве

Вясной 1986-га Пятру быў усяго год. Ён не памятае ні шчыльна зачыненых вокнаў у кватэры, ні трывожнага шэпту дарослых. Пра тыя дні ведае толькі са слоў родных: першыя тыдні пасля аварыі на ЧАЭС сям’я амаль не выходзіла на вуліцу.

Яго дзед, ваенны, збіраў усё, што ўдавалася знайсці пра катастрофу, – дома захоўвалася пухлая папка з выразкамі з газет і кнігі.

У 1990-я Пятра, як і многіх аднагодкаў з пацярпелых рэгіёнаў, адправілі на аздараўленне ў Італію па праграме «Дзеці Чарнобыля». Калі для большасці дзяцей тая паездка засталася проста ўспамінам, то для яго – стала стымулам вывучаць наступствы аварыі глыбей.

Ён скончыў фізічны факультэт Гомельскага ўніверсітэта і паступіў у магістратуру. У планах была нават аспірантура, а тэмай дысертацыі павінна была стаць міграцыя амерыцыю-241 – небяспечнага радыеактыўнага элемента.

«Але з вялікай навукай тады не склалася, – паціскае плячыма Пётр. – Затое з’явілася новае захапленне».

Хлопца заўсёды цягнула да прыгод: яшчэ са школы ён хадзіў у паходы, у студэнцтве праехаў аўтастопам амаль 40 тысяч кіламетраў. Потым была армія. Частка размяшчалася ў былых казармах савецкіх ракетных войскаў. Вакол было шмат старых бункераў і ангараў.

«Часам удавалася туды прабрацца. Менавіта тады я зразумеў: прагулкі па закінутых аб’ектах для мяне – найлепшы адпачынак, – прызнаецца ён. – У нейкі момант у галаве шчоўкнула: а што, калі сумясціць любоў да падарожжаў, закінутых мясцін і даўнюю цікавасць да Чарнобыля..?»

Першы афіцыйны турыст

Свой шлях у турызме Пётр пачаў у 2013 годзе з украінскай зоны адчужэння – беларуская тады была закрытая для наведвальнікаў. У Чарнобыль упершыню ён паехаў як арганізатар тура – хоць сам там ні разу не быў.

«Гэта была чыстая авантура. Ты не ведаеш ні дарогі, ні лакацый. Па сутнасці, ты такі ж даследчык, як і тыя, каго вядзеш», – успамінае герой.

Але думка пра родныя мясціны не давала спакою. У 2014 годзе Пётр з сябрамі атрымаў разавы пропуск на беларускі бок. Паездка аказалася кароткай, але яе хапіла, каб зразумець велізарны патэнцыял гэтых тэрыторый.

Пасля гэтага пачалася перапіска: Пётр адпраўляў лісты ў розныя інстанцыі з прапановай адкрыць гэтыя землі для турызму. А праз чатыры гады палажэнне аб зонах адчужэння і адсялення змянілі, дазволіўшы азнаямленчыя туры.

У 2018-м, літаральна на наступны дзень пасля ўступлення новых правіл у сілу, Пётр уехаў з групай у Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік. Так ён стаў першым афіцыйным турыстам беларускай зоны, а затым і галоўным яе папулярызатарам.

Сёння Пятру 41 год, ён выкладае інфарматыку і астраномію ў вучылішчы алімпійскага рэзерву. Яго любімы 8 «А» ведае: па выхадных класны кіраўнік мяняе строгі касцюм на трэкінгавыя чаравікі і вядзе людзей туды, дзе час спыніўся.

Часам ужо дарослыя выпускнікі ездзяць на экскурсіі разам са сваім настаўнікам. «З некаторымі хлопцамі я падтрымліваю сувязь. Радуюся іх дасягненням. Асабліва прыемна даведвацца, што нехта стаў паспяховым айцішнікам. Значыць, урокі інфарматыкі не прайшлі дарэмна», – смяецца ён.

Чаму беларуская зона – не для сталкераў

Цікавасць да чарнобыльскай тэмы шмат у чым падаграваюць медыя, блогеры і поп-культура – ад серыялаў HBO да гульні S.T.A.L.K.E.R. Але рэальнасць па абодва бакі мяжы моцна адрозніваецца.

Украінская зона – гэта маштаб і індустрыя. Там знаходзяцца Чарнобыльская АЭС, сховішчы ядзернага паліва, горад Чарнобыль, легендарная Прыпяць і гіганцкая радыёлакацыйная станцыя «Дуга».

Беларуская частка – абсалютна іншая. Тут няма знакавых, пазнавальных лакацый. Замест гэтага – 96 адселеных вёсак, некранутая прырода, цішыня. І ніякіх сталкераў.

«Сюды не едуць за экстрымам ці марадзёрствам проста таму, што тут няма такіх пунктаў прыцягнення, як Прыпяць, – тлумачыць гід. – Гэта велізарны музей пад адкрытым небам эпохі СССР і адначасова ўнікальны прыродны запаведнік».

Збегчы ў 1986-ы: хто і навошта едзе ў зону

У мінулым годзе беларускую зону адчужэння наведалі каля трох тысяч чалавек. Па маршрутах Пятра прайшлі госці больш чым з 50 краін, прыязджалі нават з Аўстраліі. Дарэчы, па другой адукацыі ён перакладчык, таму спакойна вядзе экскурсіі і на англійскай мове.

«Беларусаў сярод усіх наведвальнікаў больш за палову, але ў маіх групах – каля чвэрці. Прыкладна 50% – расіяне, астатнія – з далёкага замежжа», – расказвае гід.

Сярэдні ўзрост экскурсантаў – 35–40 гадоў, мужчын і жанчын прыкладна пароўну.

«Самым старым маім турыстам быў 90-гадовы амерыканец японскага паходжання. Вельмі захоплены чалавек – нават забраўся на вышку», – усміхаецца Пётр.

А нядаўна турыст з Малайзіі праз адмену рэйсаў затрымаўся у Стамбуле, патраціў кучу нерваў, не спаў некалькі сутак, але ўсё роўна дабраўся да Беларусі дзеля экскурсіі.

Паводле назіранняў гіда, розніца ва ўспрыманні зоны заўважная адразу. Для беларусаў – гэта частка ўласнай гісторыі, да якой яны ставяцца спакойна. Для іншаземцаў – экзотыка, такіх месцаў у свеце адзінкі.

«Людзі едуць сюды па розных прычынах. Нехта шукае эстэтыку постапакаліпсісу, нехта даследуе закінутыя будынкі. Любіцелі прыроды спадзяюцца ўбачыць рэдкіх жывёл, – пералічвае гід. – Ёсць і тыя, каго прыцягвае савецкае мінулае – магчымасць літаральна прайсціся па закансерваваным 1986 годзе».

Тут інакш адчуваецца час, прычым літаральна – у зоне не працуе мабільная сувязь: «Бывала, іншаземцы спазняліся на зваротны аўтобус, бо не перавялі наручныя гадзіннікі і захапіліся прагулкай. Думаюць, што паспяваюць, а час ужо выйшаў».

Мутантаў няма, а зуброў – сотні: што насамрэч тоіць зона

Галоўны міф, з якім гіду даводзіцца змагацца часцей за ўсё, – радыяцыйныя мутацыі.

«Ніякіх мутантаў, зайцоў з трыма галовамі тут няма. Гэта ўсё выдумкі. Прырода проста жыве сама па сабе», – катэгарычны Пётр.

У доказ ён прыводзіць палявых мышэй, якія жывуць у верхнім, самым забруджаным слоі глебы: «Яны размнажаюцца кожныя 90 дзён, за гады змянілася больш за сотню пакаленняў грызуноў – і ніякіх мутацый, звязаных з радыяцыяй, у іх не выяўлена».

Затое маштаб вяртання дзікай прыроды ўражвае. Пасля сыходу людзей экасістэма цалкам аднавілася. Сёння ў запаведніку 57 відаў жывёл, 270 відаў птушак і 1200 відаў раслін.

Тут жыве адна з найбуйнейшых папуляцый чырвонакніжных зуброў – больш за 200 асобін. Ёсць коні Пржэвальскага, рысі, мядзведзі, арланы-белахвосты і беркуты. Самы часты «спадарожнік» турыстаў – заяц. Крыху радзей сустракаецца янотападобны сабака. Шмат ласёў, казуль і аленяў. У лясах блукае з дзясятак зграй ваўкоў.

Пётр успамінае кранальны выпадак, які адбыўся падчас адной з паездак: «Турыстка заўважыла, што ў глыбокі пограб правалілася сям’я барсукоў з дзіцянём. Мы змайстравалі для іх нешта накшталт лесвіцы. На наступны дзень я спецыяльна вярнуўся праверыць – на шчасце, звяркі паспяхова выбраліся».

Фарфор пад нагамі і выратаваны храм

Мы едзем з Пятром па чатырох адселеных вёсках Добрушскага раёна. КПП тут няма, але патрулі рэгулярна правяраюць пропускі ў выпадковых гасцей. Дарога ідзе праз месцы, дзе зніклі нават назвы, – толькі стэла з надпісам «Калгас «Рассвет» нагадвае пра калісьці кіпучае жыццё.

«Да Чарнобыльскай АЭС адсюль каля 140 кіламетраў. Аднак людзей пачалі адсяляць не адразу – толькі ў пачатку 1990-х», – тлумачыць гід.

Вакол зон тэрыторыя не выглядае мёртвай. Палі па-ранейшаму зелянеюць, на іх вядуцца сельгасработы. Межы забруджаных тэрыторый у Беларусі пераглядаюць кожныя пяць гадоў: землі з узроўнем да 2 Кі/км² вяртаюць у абарот.

«Нашы дапушчальныя ўзроўні значна больш строгія, чым у іншых краінах. Прадукты з перавышэннем радыенуклідаў на прылаўкі патрапіць не могуць – гэта выключана», – падкрэслівае Пётр.

Больш за ўсё ў зоне ўражваюць дэталі. Напрыклад, дарога, дзе раздзяляльная паласа выкладзена з бітага белага фарфору, уціснутага ў асфальт. Адходы мясцовага завода калісьці выкарыстоўвалі замест фарбы для разметкі.

Ці лёс вёскі Вылева. Ад яе засталіся толькі фундамент і агароджа царквы Архістратыга Міхаіла – адзінага храма, «эвакуіраванага» з чарнобыльскай зоны. У 2000-х яго разабралі па бервянцу, перавезлі ў Гомель і аднавілі нанова. Цяпер драўляная царква пачатку XX стагоддзя стаіць у абласным цэнтры.

У Бярозках калісьці было больш за 100 двароў. Зараз вакол цішыня, якую парушае толькі спеў птушак. Уздоўж вуліц стаяць дамы з чырвонай цэглы з разьбянымі аканіцамі. Зазірнуўшы ўнутр, можна ўбачыць дзіцячыя цацкі, кнігі, шафы з пустымі вешалкамі і пыльны посуд, да якога больш ніхто не дакранецца.

Кругаўка – самая далёкая кропка добрушскай зоны адсялення, далей ужо Бранская вобласць Расіі. Калісьці гэта было заможнае сяло са сваёй школай, домам культуры, бальніцай і нават двухпавярховымі панэлькамі.

Толькі воінскія пахаванні выбіваюцца з агульнай карціны запусцення. Паводле слоў Пятра, ва ўсёй зоне няма ніводнага закінутага помніка часоў Вялікай Айчыннай вайны – кожны працягваюць даглядаць.

Могілкі тут таксама застаюцца дзеючымі. Былых жыхароў хаваюць на малой радзіме, а на Радаўніцу сюды без пропускаў пускаюць іх дзяцей і ўнукаў.

Прывід Рыты і апошні жыхар зоны

Самая атмасферная кропка на маршруце – старадаўняя сядзіба Герардаў у вёсцы Дзям’янкі. Яе ў канцы XIX стагоддзя пабудаваў сапраўдны тайны саветнік Мікалай Герард.

Гэта месца ахутана містыкай. Падчас Першай сусветнай вайны дзевятнаццацігадовая дачка гаспадара сядзібы, Рыта, закахалася ў афіцэра і таемна з’ехала з ім на фронт. Разгневаны бацька загадаў вярнуць уцякачку дадому.

«Не вытрымаўшы разлукі з каханым, дзяўчына застрэлілася з бацькавага пісталета, – расказвае гід. – Яе пахавалі ў фамільным склепе. Пасля рэвалюцыі ўсыпальніцу разрабавалі, а трое ўдзельнікаў неўзабаве загінулі пры дзіўных абставінах».

З тых часоў з’явілася легенда пра прывід Рыты, які нібыта блукае сярод руін маёнтка.

«За сваю гісторыю сядзіба паспела пабываць прытулкам для сірот, нямецкім штабам, школай-інтэрнатам і летнім лагерам. У 1976 годзе тут адбыўся пажар, пасля якога будынак вырашылі не аднаўляць», – дадае Пётр.

Пасля аварыі на ЧАЭС жыццё ў Дзям’янках працягвалася яшчэ некалькі гадоў – вёску канчаткова адсялілі толькі ў 1991 годзе. Але адзін чалавек рашуча адмовіўся з’язджаць.

«Апошнім жыхаром быў дзед Мікола, – успамінае экскурсавод. – Трымаў гаспадарку, пчол, сабаку. Толькі пару гадоў таму дзеці ўгаварылі яго перабрацца ў Гомель».

Насупраць яго апусцелага дома віднеецца труба свідравіны і вісіць заржавелы кубак. Калісьці тут можна было спыніцца, набраць вады і пагаварыць з чалавекам, які да апошняга не хацеў пакідаць родную зямлю.

Два мікразіверты за экскурсію: ці варта баяцца радыяцыі

Пытанне бяспекі – першае, якое задаюць амаль усе. Пётр адказвае на яго спакойна: «Экстрэмальных узроўняў радыяцыі тут даўным-даўно няма. Пры захаванні правілаў такія паездкі абсалютна бяспечныя, забруджвання адзення не адбываецца».

За сямігадзінную прагулку турыст атрымлівае да двух мікразівертаў радыяцыі. Для параўнання: падчас звычайнага авіяпералёту ўзровень апраменьвання можа дасягаць трох мікразівертаў за адну гадзіну.

«Адзін дзень у зоне супастаўны прыкладна з 40 хвілінамі палёту на самалёце, – тлумачыць гід. – Да таго ж карысць ад актыўнай прагулкі на свежым паветры значна вышэйшая, чым гіпатэтычная рызыка ад такой мікрадозы».

Сваю ўпэўненасць Пётр падмацоўвае асабістым вопытам. Ён дзясяткі разоў вячэраў у самасёлаў на ўкраінскім баку, якія жылі на чыстым участку тэрыторыі, – еў мясцовую бульбу і грыбы, пасля чаго правяраў узровень радыенуклідаў у арганізме.

«Вынік паказаў 210 бекерэляў пры дапушчальнай норме для жыхароў Гомельскай вобласці да 400», – прыводзіць лічбы ён.

Сам гід бывае ў зоне па 8–10 разоў на месяц і адчувае сябе выдатна, ніякіх праблем са здароўем няма. Ён нават дом сабе пабудаваў з драўніны, нарыхтаванай у Веткаўскім спецлясгасе (тэрыторыя зоны адсялення). Матэрыял прайшоў праверкі і аказаўся абсалютна чыстым.

Паспець убачыць: чаму паездку не варта адкладваць

Трапіць у зону адчужэння можна толькі па афіцыйным пропуску, які афармляецца загадзя. Абмежаванняў для наведвальнікаў няшмат, але дзейнічае строгае правіла 18+. Групы звычайна невялікія – ад 2 да 20 чалавек, а кошт экскурсіі вар’іруецца ў межах 150–220 рублёў.

Самы папулярны маршрут праходзіць па Хойніцкім раёне праз КПП «Бабчын».

«Мы наведваем музей Палескага запаведніка, былы завод камбікорму, могілкі караблёў і адселеныя вёскі. Турысты бачаць закінутыя школы, бальніцы, магазіны, сельсаветы – усё, што засталося ад ранейшага жыцця», – расказвае Пётр.

Паводле яго слоў, зона мяняецца хутчэй, чым здаецца. Драўляныя дамы гніюць, стрэхі абвальваюцца, а некаторыя лакацыі ўжо нельга наведваць праз пагрозу абрушэння.

Акрамя таго, у адселеных раёнах дзейнічае праграма зносу і пахавання будынкаў – многія пабудовы зніклі назаўжды. Зона адчужэння фармальна не трапляе пад дэмантаж, але і тут час робіць сваю справу.

«Людзі вяртаюцца адсюль з іншым адчуваннем рэальнасці, – кажа Пётр. – Зона наглядна паказвае, да якіх наступстваў можа прывесці чалавечая памылка. І адначасова – наколькі моцная прырода».

Для Пятра Філона гэтыя землі даўно перасталі быць проста працай. Цяпер гэта яго месца сілы, куды ён вяртаецца зноў і зноў.