Ваўкоў з дзвюма галовамі не бачылі: адкрытая размова з вучоным пра міфы і праўду Чарнобыля

На першамайскай дэманстрацыі 1986 года чатырнаццацігадовы Ігар Чэшык ішоў у школьнай калоне з кветкамі, не мяркуючы ні пра тое, што адбываецца, ні пра тое, як з гэтым будзе звязана яго жыццё. Сёння ён узначальвае Інстытут радыебіялогіі НАН Беларусі.

Чарнобыль спарадзіў дзясяткі страхаў – ад міфаў пра мутантаў да цалкам рэальнай панікі. У 1980-х гомельскія прадукты абыходзілі бокам, а цэлыя вёскі знікалі з карт, літаральна сыходзячы пад зямлю разам з хатамі.

Напярэдадні гадавіны аварыі журналісты Times.by пагутарылі з Ігарам Чэшыкам пра рашэнні, ад якіх залежаў лёс цэлых гарадоў, пра міфы, што аказаліся жывучэйшымі за радыяцыю, і рэальныя пагрозы, пра якія мала хто задумваецца.

Кветкі, сцяжкі і нябачная пагроза

Вясна 1986 года выдалася анамальна цёплай. 1 мая 14-гадовы Ігар Чэшык, як і тысячы яго аднагодкаў, радаваўся сонцу на дэманстрацыі ў родным Слаўгарадзе. Пра катастрофу ніхто не ведаў – першыя трывожныя чуткі папаўзлі толькі да 5 мая. Людзі былі напалоханыя, і гэты страх імкліва разрастаўся з-за недахопу інфармацыі.

«Мала хто ведае, але ў Крамлі ўсур’ёз абмяркоўвалі эвакуацыю паўмільённага Гомеля. Лёс горада вырашылі вучоныя: яны пераканалі кіраўніцтва, што спяшацца не варта, – тут можна жыць», – распавядае Ігар Анатольевіч.

А калі па тэлевізары нарэшце афіцыйна пацвердзілі, што здарылася аварыя, пачалася сапраўдная паніка. Сем’і стараліся вывезці дзяцей як мага далей. Ігара з братам адправілі на ўсё лета да бабулі ў Мінскую вобласць. У верасні яны вярнуліся за парты, нібыта нічога не здарылася, але «шлейф чарнобыльцаў» цягнуўся за імі яшчэ доўга.

«Учора тут была вёска, а сёння – роўнае поле»

Паступіўшы ў 1989 годзе ў Віцебскі медуніверсітэт, Ігар раптам адчуў сябе «іншапланецянінам». На тых, хто прыехаў з пацярпелых рэгіёнаў, глядзелі з апаскай і непрыхаванай цікаўнасцю: «Як вы там? Што ясце? Не свеціцеся?».

«У тыя гады ў грамадстве панаваў татальны недавер. Знакамітую рагачоўскую згушчонку і любыя гомельскія прадукты проста перасталі купляць. Зараз гэта здаецца дзіўным: ніхто не шукае на этыкетцы адрас мясакамбіната. Але тады людзей накрыла радыяфобія», – узгадвае суразмоўца.

Самым цяжкім юнацкім успамінам сталі паездкі да бацькоў.

«Спачатку ў вёсках пусцелі хаты, затым прыязджала тэхніка – будынкі зносілі і хавалі ў спецыяльна выкапаных катлаванах. Пазней з узбочын зніклі нават паказальнікі. Едзеш па знаёмай дарозе і разумееш: учора тут была вёска, а сёння – проста роўнае поле», – з сумам кажа ён.

Менавіта гэты боль – назіраць, як малая радзіма сыходзіць пад зямлю, – і прывёў яго ў радыебіялогію.

Прамяняў скальпель на дазіметр

Ігар Чэшык стаў хірургам і тры гады ратаваў жыцці ля аперацыйнага стала. Але цяга да навукі апынулася мацнейшай. Ён вырашыў працягнуць акадэмічны шлях. Тэмай яго дысертацыі стала здароўе дзяцей і падлеткаў на забруджаных тэрыторыях.

Прайшоўшы шлях ад урача да прарэктара гомельскага медуніверсітэта, у 2015 годзе ён узначаліў Інстытут радыебіялогіі.

Да таго моманту ўстанова, заснаваная ў лютым 1987-га, ужо пераехала з Мінска ў Гомель. Рашэнне было лагічным: вывучаць «чарнобыльскую праблему» ў цішыні сталічных кабінетаў стала немагчыма. Работа павінна была ісці «ў палях».

«Урач бачыць вынік сваёй працы хутка – заўтра ці праз тыдзень, – кажа Ігар Чэшык. – У нашай навуцы вынікі бачныя праз дзесяцігоддзі. Але сёння я магу сказаць цвёрда: мы справіліся».

Лабараторыя пад адкрытым небам

Сёння праца вучоных інстытута непарыўна звязана з Палескім радыяцыйна-экалагічным запаведнікам.

Важна разумець: «чарнобыльская зона» неаднародная. Ёсць зона адсялення, дзе па трасах дазволены рух, хоць з’езды перакрыты знакамі радыяцыйнай небяспекі. Але запаведнік – гэта закрыты рэжымны аб’ект, зона адчужэння. Доўгі час сюды пускалі толькі вучоных, і толькі нядаўна пачалі вадзіць экскурсіі – прычым строга па спецпропусках.

У запаведнай зоне, у адрозненне ад адселеных раёнаў, забаронена любая гаспадарчая дзейнасць. Таму тут не зносілі хаты і не раўнялі вёскі з зямлёй. Час у гэтых месцах нібы застыў.

«Едзеш па густым лесе, а табе кажуць: «Глядзі, там хаты». Адразу іх не бачыш, – распавядае Ігар Анатольевіч. – Але ўглядаешся і заўважаеш абрысы сценаў, праз якія прараслі кусты і дрэвы. За сорак гадоў прырода літаральна праглынула чалавечае жыллё».

Адсутнасць людзей ператварыла зону адчужэння ва ўнікальную біялагічную лабараторыю пад адкрытым небам, дзе засяроджана больш за 90% усёй флоры і фаўны Беларусі.

Тут жывуць зубры, коні Пржэвальскага, а волкі настолькі адаптаваліся да радыяцыйнага фону, што іх імунная сістэма змянілася. Яны сталі ўстойлівымі да інфекцый, якія смяротныя для іх сабратаў з «чыстых» лясоў.

«Як кажуць мясцовыя, радыяцыя апынулася дабрэйшай за чалавека, – падкрэслівае дырэктар. – Прырода аднавілася, вярнула сабе некрануты выгляд, стварыўшы для жывёл ідэальныя ўмовы існавання».

Міфы пра мутантаў: чаго варта баяцца насамрэч

Чарнобыль дагэтуль акружаны міфамі. У масавай свядомасці зона адчужэння населена жудаснымі істотамі з камп’ютарных гульняў і фільмаў жахаў.

На пытанне пра мутантаў Ігар Чэшык рэагуе з усмешкай: «Ніхто з супрацоўнікаў інстытута за ўсе гэтыя гады ні разу не бачыў ваўка з дзвюма галовамі. Так, генетычныя мутацыі існуюць, але яны не ператвараюць звяроў у монстраў. Прырода працуе інакш: альбо арганізм адаптуецца, альбо проста не выжывае».

Але куды небяспечней за казкі пра мутантаў іншае, цалкам рэальнае зманлівае ўяўленне. І тычыцца яно звычайных лясных грыбоў. Людзі часта бяруць у лес бытавыя дазіметры, вымяраюць агульны гама-фон і, бачачы норму, спакойна збіраюць ураджай. Гэта небяспечная ілюзія, папярэджвае вучоны.

Калі гэты «чысты» па дазіметру грыб пакласці ў лабараторны свінцовы домік (ахоўную камеру для высокадакладных вымярэнняў), прыбор можа паказаць перавышэнне радыенуклідаў у сотні і тысячы разоў.

Чарнобыль і Хірасіма: у чым розніца

Чарнобыль часта параўноўваюць з Хірасімай і Нагасакі, але гэта ў корані няправільна. З пункта гледжання радыёбіялогіі гэта зусім розныя рэчы.

«Хірасіма і Нагасакі – наймацнейшая ўдарная хваля, пазамежавая тэмпература і імгненная прамянёвая хвароба ў тых, хто апынуўся ў эпіцэнтры. Чарнобыльская ж аварыя – гэта масіўны выкід радыенуклідаў і цяжкіх металаў на велізарную тэрыторыю без цеплавога ўдару і выбуховай хвалі», – тлумачыць Ігар Анатольевіч.

Вучоныя называюць гэта «нізкадозавым уздзеяннем» – гэта значыць доўгае апрамяненне малымі дозамі, але на вялікай плошчы.

«Калі пры ядзерным выбуху асноўны ўдар прыпадае на момант успышкі, то тут галоўным фактарам стала паступовае выпадзенне ападкаў. Ціхая, павольная пагроза, якая дзейнічае інакш», – кажа ён.

Дзе сёння хаваецца радыяцыя

Праз сорак гадоў паветра чыстае. Радыенукліды сышлі ў глебу на глыбіню не менш за 10 сантыметраў і на дно вадаёмаў.

«Існуе тэарэтычная верагоднасць удыхнуць радыеактыўны пыл, але гэта тычыцца толькі тых, хто займаецца палявымі работамі непасрэдна на забароненых тэрыторыях. Для звычайнага жыхара Гомеля ці Слаўгарада такой пагрозы няма», – дадае кіраўнік інстытута.

Паводле слоў Ігара Чэшыка, сёння праблема Чарнобыля перайшла з галіны фізікі ў галіну псіхалогіі і культуры.

«Мы стварылі сур’ёзную трохузроўневую сістэму кантролю, якая гарантуе бяспеку прадуктаў у крамах. Але адказнасць за тое, што чалавек збірае сам, пераступаючы праз знакі забароны ў лесе, заўсёды будзе ляжаць толькі на ім самім. Гэта пытанне экалагічнай культуры», – падкрэслівае ён.

Адваяваныя гектары: як «падмануць» радыяцыю

У сельскагаспадарчы абарот ужо вернута каля 20 тысяч гектараў зямлі, якія раней лічыліся радыяцыйна небяспечнай тэрыторыяй. З іх 17 тысяч – у Гомельскай вобласці, астатнія – у Магілёўскай і Брэсцкай.

«Гэта паступовы працэс, які залежыць ад натуральнага распаду ізатопаў і пераходу іх у іншыя формы, – тлумачыць Ігар Чэшык. – Мы бяром пробы, робім аналізы і пралічваем усё: ад узроўню забруджвання да эканамічнай мэтазгоднасці. Нават калі ў глебе ёсць радыенукліды, гэта не значыць, што яны абавязкова апынуцца ў расліне».

Аказваецца, радыяцыю можна «падмануць», правільна падбіраючы культуры для канкрэтнага поля. Напрыклад, цэзій-137 актыўна ўбіраюць бульба, капуста, кроп, пятрушка. А вось кавун, баклажан і чорныя парэчкі да яго раўнадушныя. Стронцый-90 накопліваюць рэдзька, базілік, маліны, ажыны, затое амаль не заўважаюць таматы і гарбуз.

Ведаючы аграхімічны склад пэўнага поля, спецыялісты інстытута даюць фермерам рэкамендацыі: дзе саджаць бульбу, а дзе вырошчваць бахчавыя. Такі падыход дазваляе атрымліваць чыстую прадукцыю там, дзе раней стаялі знакі радыяцыйнай небяспекі.

На пытанне: «А вы самі купілі б ежу, вырашчаную на такіх тэрыторыях?» – Ігар Анатольевіч адказвае без роздумаў: «Я не проста купіў бы і з’еў, я менавіта так і раблю. Усе мы купляем у магазінах мяса, хлеб і малако. За чысціню прадукцыі на паліцах у любой кропцы рэспублікі я магу ручацца асабіста: кантроль выбудаваны настолькі жорстка, што рызыка памылкі зведзена да нуля».

Ці звязаны рост анкалогіі з аварыяй на ЧАЭС

Размова пра Чарнобыль непазбежна ўпіраецца ў страх за здароўе. Аднак лічбы кажуць, што па ўзроўні захваральнасці – ці то сезонныя вірусы, ці то цяжкая анкалогія – Гомельшчына сёння практычна не адрозніваецца ад Мінска, Гродна ці Віцебска.

«Рост анкалогіі – гэта агульнасусветная сумная тэндэнцыя, а не спецыфічны чарнобыльскі след, – лічыць Ігар Чэшык. – Да радыяцыйна-індукаваных захворванняў афіцыйна аднесены толькі рак шчытападобнай залозы ў тых пакаленняў, хто нарадзіўся да аварыі або адразу пасля яе. Яго ўсплёск прыпаў на 1990-я гады, і гэта адзіны даказаны эфект Чарнобыля».

Вучоны ўпэўнены: забабоны пра небяспеку пражывання на гэтых землях пара пакінуць у мінулым. Гама-фон у пацярпелых раёнах даўно вярнуўся ў межы нормы. Жыццё тут падпарадкоўваецца тым жа правілам, што і ў любым іншым рэгіёне.

Ад лішайнікаў да 3D-атласа: чым жыве радыебіялогія сёння

Радыебіялогія сёння – гэта не толькі пра кантроль. Гомельскія вучоныя працуюць над мноствам цікавых праектаў. Адзін з самых перспектыўных – вывучэнне мясцовых лішайнікаў.

«Іх экстракты валодаюць магутным цытатаксічным і фотасенсібілізуючым дзеяннем. Прасцей кажучы, гэтыя рэчывы здольныя «падсвятляць» ракавыя клеткі, робячы іх мішэнню для прамянёвай тэрапіі», – распавядае кіраўнік інстытута.

Акрамя барацьбы з анкалогіяй, лішайнікі ратуюць і ад «шкоднага» сонца.

«Высветлілася, што экстракты лішайнікаў абараняюць тканкі ад ультрафіялету лепш за многія сінтэтычныя аналагі. Зараз у інстытуце ўжо распрацоўваюць мазі і крэмы на аснове гэтага прыроднага кампанента», – дадае ён.

А яшчэ вучоныя зазіраюць углыб арганізма на нанаўзроўні. У інстытуце ёсць унікальны атамна-сілавы мікраскоп Bruker коштам $500 тысяч. Такіх прыбораў на постсавецкай прасторы адзінкі. З яго дапамогай даследчыкі ствараюць першы ў гісторыі 3D-атлас клетак крыві чалавека.

«Мы пакажам эрытрацыт або лейкацыт не ў выглядзе плоскай карцінкі з падручніка, а ў аб’ёмным малюнку, – дзеліцца планамі Ігар Чэшык. – Гэта дазволіць у дэталях убачыць рэакцыю жывой клеткі на стрэс або выпраменьванне, што адкрывае велізарныя магчымасці не толькі для медыцыны, але і для матэрыялазнаўства».

«Я гатовы падтрымліваць другую АЭС у Беларусі»

Нягледзячы на цяжкую спадчыну 1986 года, Ігар Чэшык застаецца прыхільнікам мірнага атама. Сёння яго інстытут выступае навуковым гарантам бяспекі Беларускай АЭС у Астраўцы.

«Мы ўдзельнічалі на ўсіх этапах: ад выбару пляцоўкі да пастаяннага маніторынгу работы станцыі. Яшчэ да яе пуску мы ўзялі сотні проб вады, глебы, рыбы і мяса ў Астравецкім раёне, каб вызначыць так званы нулявы ўзровень радыяцыі», – распавядае ён.

Гэтыя ўзоры – своеасаблівы эталон – цяпер захоўваюцца ў інстытуце ў спецыяльным архіве. Яны пранумараваны і закадаваны так, што нават праз 100 гадоў вучоныя змогуць параўнаць стан экалогіі да і пасля эксплуатацыі АЭС.

«Маніторынг паказвае, што ўзровень радыяцыі ў раёне станцыі застаўся нулявым. Для нашай краіны гэта самы чысты і своечасовы спосаб атрымання энергіі. Я гатовы падтрымліваць і будаўніцтва другой АЭС у Беларусі», – канстатуе дырэктар.

Чарнобыль як кропка росту

Азіраючыся назад, Ігар Чэшык прызнае: яго ўласнае стаўленне да радыяцыі прайшло доўгі шлях – ад падлеткавага шоку да спакойнага прафесіяналізму вучонага.

Сёння ён разглядае Чарнобыль як жорсткі стымул, які прымусіў Беларусь здзейсніць інтэлектуальны рывок.

«Аварыя – не лепшая падстава для развіцця, але гэта быў каласальны штуршок наперад, – разважае ён. – Мы былі вымушаныя выйсці з зоны камфорту і стварыць тое, чаго раней проста не існавала. З’явіліся ўнікальныя школы радыебіялогіі і радыяцыйнай медыцыны. Мы навучыліся балансаваць паміж чалавекам, атамам і прыродай».

Гэты поспех стаў магчымым дзякуючы зладжанай працы розных ведамстваў, міністэрстваў, вучоных, медыкаў, аграрыяў. «Гэта запатрабавала велізарных сіл і сродкаў дзяржавы, але вынік – бяспека людзей – каштаваў любых затрат», – падсумаваў Ігар Чэшык.

Для жыхароў Гомельшчыны слова «Чарнобыль» назаўжды застанецца часткай асабістай гісторыі. Але сёння гэта ўжо гісторыя не пра страх, а пра сілу, веды і перамогу чалавечага розуму над нябачнай пагрозай.