Працавалі не дзеля льгот: ветэран энергетыкі аб падзеях 1986-га

Вясна і лета 1986-га далі ні з чым не параўнальную загартоўку беларускай энергетыцы, навучылі працаваць у самых неардынарных умовах. Гісторыя былога дырэктара Рэчыцкага прадпрыемства электрасетак Аляксандра Петуха – яркае таму пацверджанне.

Чарнобыль не выключыў святло ў Беларусі. Там, дзе іншыя бачылі толькі радыяцыю і падставу для панікі, энергетыкі бачылі лінію, якую трэба было пракласці без аглядкі на сціслыя тэрміны і недахоп абсталявання. Нярэдка падстанцыі вырасталі ў чыстым полі, на маршрутах эвакуацыі.

Выпрабаванне для маладога кіраўніка

У красавіку 1986-га Аляксандр Пятух узначальваў Акцябрскі раён электрасетак і рыхтаваўся да павышэння. Пытанне аб яго пераводзе на пасаду дырэктара Рэчыцкага ПЭС ужо было ўзгоднена на ўсіх узроўнях. Прадпрыемства спецыфічнае: у зоне яго адказнасці акрамя Рэчыцкага раёна яшчэ Акцябрскі, Лоеўскі, Светлагорскі, Брагінскі і Хойніцкі. У апошнім з манцёрскага пункта «Дронькі» атамную станцыю было відаць як на далоні.

«Пра сам дзень аварыі нічога асаблівага не памятаю – гэта была звычайная цякучка, ніхто нічога не ведаў. Першыя чуткі папаўзлі бліжэй да 1 мая. Ды і як ім было не папаўзці, калі за лічаныя дні ў Брагінскім, Нараўлянскім і Хойніцкім раёнах з наседжаных месц зняліся амаль 90 вёсак, а гэта 24 тысячы чалавек», – успамінае першыя дні пасля аварыі Аляксандр Пятух.

Знаёмыя перадавалі, што бачылі чарады аўтобусаў і крытых тэнтамі армейскіх грузавікоў. Людзі шапталіся, што ў Чарнобылі здарыўся ці то пажар, ці то выбух. Але афіцыйных паведамленняў яшчэ не было.

Афіцыйна ён заняў пасаду 11 чэрвеня, але сапраўднае выпрабаванне для 31-гадовага кіраўніка, у той час самага маладога ў энергасістэме СССР, пачалося праз тыдзень пасля аварыі. У нядзелю, 3 мая, у доме Петуха раздаўся званок.

Патэлефанаваў тагачасны дырэктар Рэчыцкага прадпрыемства электрасетак Сяргей Міхайлавіч Цыцура і даў каманду сабраць брыгаду электраманцёраў з тэхнікай, апорамі, правадамі – быць гатовымі выехаць у Хойнікі.

«Мы паднялі па трывозе ўвесь персанал. У нас у Акцябрскім РЭС было каля 40 чалавек. Я растлумачыў сітуацыю, папрасіў добраахвотнікаў. Амаль усе манцёры падахвоціліся. Добра ведаючы людзей, выбраў самых надзейных. 4 мая рана раніцай яны выехалі і толькі ў дарозе атрымалі заданне. Так, усё было максімальна засакрэчана», – расказвае Аляксандр Пятух.

Спецзаданні для энергетыкаў

Першая група электраманцёраў Акцябрскага РЭС працавала ў Хойніцкім раёне два тыдні. Туды ж прыехалі калегі са Светлагорска і Рэчыцы. Ішла масавая эвакуацыя насельніцтва, паралельна вырашалася пытанне, як ратаваць жывёлу.

«Кароў на аўтобусах не вывезеш – вырашылі пераганяць статкі сваім ходам. У дарозе жывёлам трэба было даіцца, таму ўздоўж магістралей разгарнулася будаўніцтва адгоннай пашы з даільнымі ўстаноўкамі. Мы забяспечвалі іх электрычнасцю: манціравалі падстанцыі, падводзілі сеткі. Аб’ём працы быў велізарны. Дакладных лічбаў не назаву, але такіх пунктаў пабудавалі шмат. Пасля праходу статкаў падстанцыі закопвалі ў зямлю», – успамінае вопытны энергетык.

Затым па ўсёй Гомельскай вобласці разгарнулася масавае будаўніцтва жылля для перасяленцаў. Пасёлкі вырасталі ў чыстым полі – пад іх энергетыкі ставілі абсталяванне, цягнулі правады, якіх катастрафічна не хапала. Прыкметна, што за тры-чатыры гады да аварыі ў Хойніках і Брагіне прайшла рэканструкцыя электрасетак, але дэмантаваць абсталяванне і выкарыстоўваць яго паўторна найстражэйшым чынам забаранілі.

«На жаль, у гарачцы часам прымаліся не зусім правільныя рашэнні. І справа не толькі ў тым кабелі. Спачатку нават не праводзілася радыяцыйная разведка, і некаторыя пасёлкі пабудавалі там, дзе фаніла не менш, чым у 30-кіламетровай зоне. Яе, нагадаю, вызначылі цыркулем – правялі па карце круг ад Чарнобыльскай АЭС, вырашыўшы, што ўнутры круга ўсё «брудна», а звонку «чыста», – тлумачыць субяседнік.

У рэальнасці ўсё аказалася больш складаным – радыеактыўныя ападкі выпалі нераўнамерна.

Аб’ект пад асабістую адказнасць

Калі Аляксандр Пятух узначаліў Рэчыцкае прадпрыемства электрасетак, паездкі ў Хойнікі сталі практычна штодзённымі.

«11 чэрвеня мяне прадставілі калектыву, і ў той жа дзень з вышэйшым кіраўніцтвам мы паехалі ў Хойнікі. Тут, на базе ваенкамата, арганізавалі ўрадавы штаб па ліквідацыі чарнобыльскай аварыі. У той жа дзень Рэчыцкае ПЭС вызначылі заказчыкам будаўніцтва пункта санітарнай апрацоўкі (ПуСА) паміж Хойнікамі і Брагінам, а мяне назначылі адказным за гэты аб’ект», – успамінае першы дзень сваёй работы на новай пасадзе Аляксандр Пятух.

Паводле слоў субяседніка, любы транспарт з чарнобыльскай зоны трэба было спыніць і прадэзынфікаваць. Рух быў вялікім – дарогі забівалі аўтобусы і машыны. Усяго такіх ПуСА планавалі пабудаваць шэсць, але фактычна запусцілі дзве будоўлі – адну ва Украіне, другую ў Беларусі.

Будаўніцтва пункта ўжо вялося, а дакументацыі на яго яшчэ не было. Таму літаральна на наступны дзень пасля назначэння Аляксандр Пятух паехаў за ёй ў Чарнобыль.

«Селі з калегам, з намеснікам дырэктара «Белэнергабуда», у «Волгу» і паехалі. Дарога ў Чарнобыль ішла праз Савічы і Камарын, потым – пантонны мост цераз Прыпяць. На беразе ўжо стаялі перасовачныя бетонныя заводы для ўзвядзення саркафага. Праязджаючы міма чацвёртага энергаблока станцыі, мы бачылі славутых тульскіх шахцёраў у белым спецадзенні і верталёты, якія скідвалі мяшкі са свінцом. Мора людзей, тэхнікі – і ўсе ў рэспіратарах. На нас з калегам глядзелі як на дурняў: мы прыехалі ў касцюмах і гальштуках», – расказвае ветэран энергетыкі.

У Чарнобылі беларусы зайшлі ў праектны інстытут, без пытанняў забралі стос дакументаў – пад слова гонару. Побач, у суседнім будынку, знаходзіўся штаб Мінэнерга СССР, і камандзіраваныя вырашылі зайсці туды, каб асабіста пазнаёміцца з намеснікам міністра па капбудаўніцтву Юрыем Корсунам.

«Унікальны чалавек, адказна падыходзіў да справы. Слоў на вецер не кідаў, усе пытанні вырашаў аператыўна, – цёпла адзываецца аб ім Аляксандр Аркадзьевіч. – Мне яшчэ не раз даводзілася да яго звяртацца, і ён ніколі не адмаўляў – вельмі дапамог і з тэхнікай, і з матэрыяламі. На жаль, Юрыя Мікалаевіча ўжо няма ў жывых [Юрый Корсун памёр 7 снежня 2020 года, яму быў 81 год. – Times.by]».

У Чарнобылі, як і ў Хойніках, кіраўнікі працавалі па зменах праз кожныя дзесяць дзён. Корсун жа заставаўся там без адпачынкаў да глыбокай восені 1986 года.

«Гэта сумленне і гонар савецкага Мінэнерга. Яркі прыклад таго, што праца энергетыкаў у той цяжкі для краіны час была самаадданай. Без іх жыццё сённяшняй зоны было б немагчыма. Мы ж да апошняга з гонарам выконвалі сваю місію: падачу электрычнасці ў вёскі, што высяляліся, спынялі ў апошнюю чаргу, калі ўсе ўжо пакінулі прызнаную небяспечнай тэрыторыю», – з гонарам гаворыць аб калегах Аляксандр Пятух.

Пра статус ліквідатара і помнік у Хойніках

Колькі месяцаў Аляксандр Пятух правёў у зоне, ён не лічыў. У сярэднім – два гады, не менш. Ніякіх прыкмет радыяцыі не адчуваў: ні галавакружэння, ні металічнага адцення ў роце, пра якія ўспамінаюць многія з тых, хто працаваў у першыя месяцы пасля аварыі.

«Магчыма, я проста быў малады, арганізм спраўляўся», – робіць вывад ветэран праз сорак гадоў.

Статус ліквідатара, як і многія калегі, ён атрымаў праз тры гады пасля катастрофы. Трэба было прадставіць дакументы аб рабоце ў чарнобыльскай зоне.

«Памятаю, прыехаў высокапастаўлены кіраўнік. Паехалі ў Хойнікі. І ён мне гаворыць: «Адзначце мне камандзіроўку». Я згадзіўся. А ён: «Не, не вы. Адпраўце вадзіцеля ў сельсавет, няхай там паставяць пячаць і запішуць, што я ў зоне быў з 8 раніцы да 15 гадзін». Я яшчэ падумаў: навошта ён гэта зрабіў? Праз некалькі гадоў адказ стаў відавочны. Справа ў тым, што ён ужо тады ведаў крытэрыі: дзень у зоне – і статус на руках. А гэта нядрэнныя льготы, уключаючы выхад на пенсію ў 50 гадоў, санаторыі і гэтак далей. Вядома, такіх было мала. Большасць спецыялістаў працавалі не дзеля льгот», – гаворыць Аляксандр Пятух.

Для Аляксандра Аркадзьевіча гэта гісторыя – не пра кар’еру, не пра грошы, а пра памяць: «Як я сам яе памятаю і як яе потым будуць памятаць іншыя». Памятны знак у Хойніках якраз стаў такой агульнай памяццю, толькі вылітай у бронзе і граніце.

«Гэты помнік у першую чаргу сеткавікам, – тлумачыць Пятух. – У энергетыцы шмат прафесій – цеплавікі, электрыкі, рэлейшчыкі... Але сеткавікі ў той складаны для савецкай краіны час аддалі сілы больш за ўсіх. Я потым і прапанаваў напісаць на памятнай таблічцы менавіта так: «Памятны знак у гонар энергетыкаў Савецкага Саюза, якія прымалі ўдзел у ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986–1987 гг.».

Адкрыццё помніка 25 красавіка 2018 года стала для ветэранаў энергасістэмы формай не толькі падзякі, але і прызнання: Беларусь сказала дзякуй тым, хто працаваў у першыя, самыя цяжкія гады.