Нам казалі, што ўсе павыміраюць да 2000-га: радыяцыйны генетык развеяла міфы пра Чарнобыль

На момант аварыі на ЧАЭС радыебіялогія ў Савецкім Саюзе ўжо гаснула: лабараторыі закрываліся, спецыялісты сыходзілі, веды страчваліся. Гэта прывяло да памылак і хвалі міфаў, наступствы чаго адчуваюцца да гэтага часу.

Аб першых днях пасля аварыі, рэальных наступствах Чарнобыля і галоўных памылковых думках, у якія працягваюць верыць праз дзесяцігоддзі, Times.by паразмаўляў з Ірмай Масэ, галоўным навуковым супрацоўнікам лабараторыі генетыкі чалавека Інстытута генетыкі і цыталогіі НАН Беларусі, доктарам біялагічных навук, прафесарам.

Генетыка пад забаронай

Школьніцай Ірма захаплялася матэматыкай і астраноміяй, але ўсё змяніла адно бесклапотнае лета на Нарачы. Доктар біялагічных навук успамінае, як назірала за студэнтамі на біястанцыі. Яны лавілі матылькоў, малюскаў, вывучалі іх, збіралі калекцыі. І раптоўна дзяўчына зразумела: фізмат пачакае, яна ідзе ў біялогію.

Такое рашэнне ў тыя гады выглядала дзіўным.

«Справа ў тым, што біялогія тады, у канцы 1950-х гадоў, зусім не каціравалася, а класічная генетыка як навука падвяргалася беспрэцэдэнтным ганенням і дыскрэдытацыі, лічылася амаль ідэалагічным злачынствам», – тлумачыць 88-гадовая прафесар.

У 1950-х у Белдзяржуніверсітэце выкладаў Мікалай Турбін – чалавек, які фактычна вярнуў генетыку ў аўдыторыі. Яго лекцыі слухалі стоячы, у праходах, на прыступках – яблыку няма дзе было ўпасці.

Менавіта ён заўважыў інтарэс Масэ і прапанаваў ёй заняцца навукай. Яна ўзялася за тэму абароны генетычных структур ад уздзеяння радыяцыі. Аб’ектам даследаванняў стала муха дразафіла.

Да пачатку 1960-х Масэ выяўляе эфект, які тады гучаў амаль як навуковая фантастыка, – ахоўныя ўласцівасці меланіну ад малых доз радыяцыі.

Аднак навуковы вынік не азначаў прызнання. «Мне казалі: «Ну куды ты са сваёй мушкай? Цябе на гарматны выстрал не падпусцяць да абароны», – успамінае Ірма Барысаўна.

Але з сыходам Хрушчова абрушылася сістэма, якая трымала генетыку пад забаронай, і ў 27 гадоў Ірма абараняе дысертацыю – першую за два дзесяцігоддзі працу па класічнай генетыцы ў СССР. Гэта была не проста навуковая ступень, а сімвал вяртання цэлай дысцыпліны.

Да сярэдзіны 1980-х яна ўжо рыхтуе доктарскую, але інтарэс да радыебіялогіі ў краіне імкліва падае. Пасля забароны ядзерных выпрабаванняў лабараторыі закрываюцца, даследаванні скарачаюцца, спецыялісты выязджаюць або пакідаюць прафесію.

«Усе гаварылі: каму гэта трэба? Кіраўнікоў лабараторый звальнялі, маладыя раз’ехаліся па розных краінах», – успамінае прафесар.

І менавіта ў гэты момант адбываецца аварыя на Чарнобыльскай АЭС.

«Пазней на афіцыйных сходах будуць гаворыць аб негатоўнасці да чарнобыльскай аварыі, а мне так крыўдна было гэта слухаць. Гэта значыць, вы спачатку закрывалі лабараторыі, а потым аказаліся не гатовыя?!» – не стрымлівае эмоцый Ірма Масэ.

Усе гулялі, а радыяцыя ўжо была ў паветры

У першыя дні амаль ніхто не ведаў аб тым, што адбылася аварыя.

«Памятаю, мой сын тады з палаткай збіраўся за горад з сябрамі. Паколькі я была блізкая да навуковага асяроддзя, да мяне дайшлі чуткі: маўляў, быццам бы адбылася аварыя. І ў Гомельскай вобласці ўрачы ўначы будзілі дзяцей, каб вывозіць далей. У нас жа ўсё было наадварот. Я патэлефанавала сыну, ён пасмяяўся: «Мама, ты што, з глузду з’ехала?» І кінуў трубку», – успамінае Ірма Барысаўна.

Асабліва ўразлівымі аказаліся паўднёвыя рэгіёны Беларусі.

Справа ў тым, што многія раёны краіны, якія прылягаюць да Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі, у тым ліку Гомельская вобласць (і асабліва раён Палесся), і раней лічыліся эндэмічнымі па зобе. Што гэта значыць? Пастаянны дэфіцыт ёду ў навакольным асяроддзі – глебе, вадзе, прадуктах – прыводзіў да павелічэння шчытападобнай залозы. Аналагічная сітуацыя назіралася ў шэрагу раёнаў Расіі і Украіны.

Паводле слоў Ірмы Барысаўны, да 1985 года ў паўднёвых рэгіёнах праводзілі прафілактыку дэфіцыту ёду, але потым яе спынілі. І на момант аварыі ў жыхароў гэтых раёнаў ужо назіраўся ёдны дэфіцыт. Гэта прывяло да яшчэ больш эфектыўнага паглынання радыенуклідаў шчытападобнай залозай.

Толькі праз тыдзень пасля аварыі Міністэрства аховы здароўя праінфармавала насельніцтва аб тым, што адбылося на самай справе. Людзей заклікалі праводзіць ёдную прафілактыку, але ніхто не тлумачыў толкам, як іменна гэта рабіць.

На гэтым фоне і сфарміраваўся галоўны – даказаны – медыцынскі эфект Чарнобыля: рост раку шчытападобнай залозы. Астатнія наступствы аварыі Ірма Барысаўна лічыць перабольшанымі.

Наступствы аварыі

Пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС рэзка зноў становяцца запатрабаванымі даследаванні па радыебіялогіі і радыяцыйнай генетыцы. Працы Ірмы Масэ, якія яшчэ нядаўна лічыліся непатрэбнымі, раптоўна аказваюцца ў цэнтры ўвагі.

У 1986 годзе яна абараняе доктарскую дысертацыю. Была навукова даказана ўнікальная здольнасць меланіну абараняць спадчынныя структуры ад мутагеннага ўздзеяння не толькі вострага, але і працяглага апрамянення, прычым на працягу дзясяткаў пакаленняў.

Праца атрымала прызнанне, узнагароды і міжнародны інтарэс. Прэпарат нават планавалі ўкараняць у вытворчасць, але да практыкі справа не дайшла.

«Тады ўсе навокол рэзка кінуліся вывучаць эфекты чарнобыльскай аварыі, прычым многія ніколі раней радыебіялогіяй не займаліся», – адзначае доктар навук.

З'яўляецца мноства супярэчлівых і няграматных публікацый аб жахлівых мутагенных эфектах сярод людзей і жывёл.

«З неверагоднай хуткасцю распаўсюдзіліся чуткі, што будуць назапашвацца мутацыі і нараджацца вырадкі і што да 2000 года Беларусь уся павымірае», – успамінае прафесар.

Давер людзей быў моцна падарваны несвоечасовым інфармаваннем. І многія верылі гэтым публікацыям і выказванням і пакідалі краіну на эмоцыях.

Так зрабіла і сяброўка Ірмы Барысаўны, якая, спалохаўшыся радыяцыі, рэзка сабралася і паехала разам з сям'ёй. Хаця, падкрэслівае доктар навук, радыяцыйны фон заўсёды быў і будзе – у малых дозах ён нават неабходны.

Міфы або рэальнасць?

Ірма Барысаўна расказвае, што тады перад генетыкай стаяла задача «абараніць спадчынныя структуры, каб у будучыні не нараджаліся дзеці з якімі-небудзь дэфектамі». Паводле яе слоў, за апошнія сорак гадоў такіх дзяцей стала з'яўляцца на свет менш за кошт развіцця дыягностыкі і выяўлення парушэнняў на ранніх этапах.

Пасля постчарнобыльскага буму з цягам часу даследаванні па радыяцыйнай генетыцы зноў скарачаліся. Ірма Барысаўна ўспамінае, што многія навуковыя цэнтры перавозілі ў Гомель, бліжэй да забруджаных тэрыторый.

Зразумела, паехалі не ўсе: у кагосьці сям'я ў Мінску, у кагосьці жыллё, пажылыя бацькі. І навуковая база была «распалавінена»: за Гомелем засталіся даследаванні па радыяцыйнай тэматыцы, а ў Мінску пераарыентаваліся на вывучэнне генетыкі чалавека.

Ірма Барысаўна стала загадчыцай лабараторыі генетыкі чалавека Нацыянальнай акадэміі навук. Цяпер тут робяць генетычныя пашпарты, вызначаюць схільнасць дзяцей да розных відаў спорту, праводзяць псіхаэмацыянальныя даследаванні, дапамагаюць папярэдзіць розныя захворванні. Дарэчы, з 27 тысяч пашпартоў 10 тысяч – для жанчын, якія правяраюць рызыку невыношвання цяжарнасці.

«Цяпер мы робім не менш важныя рэчы, – лічыць доктар біялагічных навук. – А што датычыцца Чарнобыля, многія ж да гэтага часу вераць міфам».

Міф №1. Аварыя на ЧАЭС прывяла да масавых мутацый.

«Мутацыя – гэта змяненне генетычнага матэрыялу. Вялікія дозы радыяцыі сапраўды выклікаюць мутацыі. Напрыклад, у лабараторыях мы працуем з раслінамі і спецыяльна апраменьваем іх, каб дабіцца патрэбных нам уласцівасцей. Але пасля аварыі ніякіх наступстваў – ні генетычных, ні анкалагічных, ні інфекцыйных – не засталося, акрамя раку шчытападобнай залозы. Таму што дозы радыяцыі для аддаленых рэгіёнаў былі невялікія», – тлумачыць Ірма Барысаўна.

Міф №2. Мы ўсе захварэем на рак шчытападобнай залозы і памром.

Рак шчытападобнай залозы да гэтага часу актуальны для беларусаў, пацвярджае генетык. Але захворванне навучыліся нядрэнна лячыць, і людзі толькі ў выключных выпадках могуць памерці.

Акрамя таго, за сорак гадоў вырас узровень дыягностыкі захворванняў – і гэта адпаведна ўплывае на статыстыку.

Міф №3. Жыць ва ўсіх паўднёвых рэгіёнах небяспечна.

З цягам часу межы зоны адчужэння мяняюцца. Па меры зніжэння ўзроўню радыяцыі на шэрагу тэрыторый патрабаванні паступова аслабляюць. Аднак некаторыя раёны застаюцца небяспечнымі для жыцця.

«Добра, што ў зоне адчужэння праводзяцца даследаванні і нанава асвойваюцца землі. Рана ці позна людзі туды вернуцца. Тым больш можна вырошчваць расліны, якія не назапашваюць радыенукліды. І ў прынцыпе іншаземцы мараць трапіць на экскурсію ў зону адчужэння. Ім цікава паглядзець, што там цяпер адбываецца. Што б ні здарылася, жыццё працягваецца», – разважае Ірма Барысаўна.

«Жыць далей і глядзець у будучыню»

На гэты момант белых плям у вывучэнні чарнобыльскай тэматыкі не засталося. «Ужо ўсё праверылі, што толькі можна было», – кажа Ірма Барысаўна. Аднак да канца пераадолець наступствы ЧАЭС, паводле яе слоў, пакуль не ўдалося. Асабліва псіхалагічныя: «Да гэтага часу народзіцца цяля з двума капытамі або вераб'і павыміраюць – усе ківаюць на Чарнобыль, на жаль».

Галоўны ўрок, які людзі павінны былі вынесці пасля таго, што здарылася, на яе думку: кожны павінен займацца сваёй справай. Шавец – рамантаваць боты, кандытары – пячы пірагі.

«А калі псеўдавучоныя бяруцца за тэму і публікуюць потым памылковыя артыкулы – гэта ні ў якія рамкі не ідзе, – упэўнена доктар біялагічных навук. – Плюс, вядома ж, падманваць людзей таксама нельга. Трэба было адразу прымаць меры, тады было б значна менш наступстваў».

Ірма Масэ прызнаецца, што тады, сорак гадоў таму, ёй было не страшна: яна разумела, што малыя дозы радыяцыі не шкодзяць здароўю. Праўда, кажа, калі б ведала, як правільна праводзіць ёдную прафілактыку, дзейнічала б зусім інакш. Плюс менш знаходзілася б на вуліцы і старалася не выходзіць нават у магазін.

Тым, хто да гэтага часу баіцца наступстваў аварыі, Ірма Барысаўна раіць: «Ужо даўно час забыць і жыць далей, глядзець у будучыню. Паверце, мы многа чаго яшчэ не ведаем ва ўсіх навуках. Чалавека дрэнна ведаем, асабліва яго псіхіку. Усё гэта трэба вывучаць, а не затрымлівацца ў мінулым».