Фантастычныя істоты і дзе яны жывуць у Беларусі

Кадук і Лойма, Лізун і Дзюндзік, Хут і Дабрахожы – міфічныя персанажы, якія насяляюць лясы, рэкі і балоты нашай зямлі. Times.by вывучыў іх фальклорныя апісанні і стварыў візуальныя вобразы.

Па ўсім еўрапейскім кантыненце распаўсюджаны міфічныя сюжэты і ўяўленні пра паходжанне свету і фантастычных істотаў, якія яго насяляюць. І дзіўным чынам гэтыя істоты падобныя, нягледзячы на аддаленасць іх «месцаў пражывання» і прыналежнасць да розных культур.

У Беларусі вобраз міфічных істот фарміраваўся пад уплывам мноства фактараў, пачынаючы ад геаграфіі і заканчваючы ўзроўнем пранікнення хрысціянскай традыцыі. Times.by рупліва «пасяліў» нячысцікаў на карце краіны.

У чым нячыстая сіла?

«Міфалогія – гэта важная частка культуры, якая ўплывае на паўсядзённае жыццё», – расказвае Times.by кандыдат гістарычных навук Дзмітрый Скварчэўскі.

Для любога народа гэта комплексная гісторыя пра ўсё – уяўленні пра стварэнне і ўладкаванне свету, пра тое, што такое жыццё і смерць. Як так выйшла, што міфічныя персанажы сталі нячыстай сілай?

«У Адама і Евы былі дзеці, і яны павінны былі паказаць іх Богу. Некаторых яны памылі і прадставілі, а некаторых проста схавалі. Ад іх і пайшла нячыстая сіла», – прыводзіць у прыклад адно з народных уяўленняў пра нячыстую сілу міфолаг.

У старажытнай культуры словы «нячысцік», «нячыстая сіла», «чорт» і нават «духі» ў дачыненні да міфічных істот не выкарыстоўвалі. Так лясных, палявых, водных істот сталі называць толькі з прыходам на беларускія землі хрысціянства.

Вось яшчэ адзін міф пра тое, як з’явілася ў свеце нячыстая сіла.

«Калі Люцыфер паўстаў супраць Бога, ён і яго прыхільнікі былі скінуты з неба. Хто ўпаў у ваду, стаў вадзяніком, хто ў лес – лесавіком, хто ў поле – палявіком, у дом – дамавіком», – апісвае карціну свету Дзмітрый Скварчэўскі.

У міфалогіі Беларусі ёсць нячысцікі, якія сустракаюцца не проста рэдка, а наогул толькі ў адным мястэчку. Менавіта такіх унікумаў рэдакцыя Times.by сабрала на міфалагічнай карце краіны.

Касцёл супраць нячысцікаў

Калі паглядзець на карту Беларусі, можна прасачыць, як змяняецца стаўленне да многіх міфалагічных персанажаў. На захадзе, дзе моцная каталіцкая традыцыя, яно адмоўнае. Там дамавікі – гэта адназначна чэрці і нячыстая сіла, з якой трэба змагацца.

У архіўных справаздачах пра паездкі каталіцкія святары, якія наведвалі парафіі, падрабязна апісвалі забабоны, што бытавалі сярод мясцовага насельніцтва. Потым іх па спісе зачытвалі перад усімі жыхарамі і абвяшчалі такімі, што не адпавядаюць хрысціянскай веры.

У Гродзенскай вобласці распаўсюджаны лоймы – гэта прыклад балцкага ўплыву. Падобныя да русалак, яны дапамагаюць жанчынам і нованароджаным, вызначаюць іх лёс. У каталіцкай традыцыі Лойма – гэта ўжо выключна адмоўны персанаж, які прыносіць няшчасце, можа завабіць у ваду і ўтапіць.

На Палессі і ў Падняпроўі дамавікоў і іншых міфічных персанажаў успрымалі станоўча – у праваслаўных рэгіёнах да народных вераванняў ставіліся куды больш цярпіма.

Як міфічныя вобразы абрасталі новымі дэталямі

Фальклорныя апісанні міфічных сутнасцей кароткія і часта не даюць поўнага ўяўлення пра тое, як выглядаў той ці іншы персанаж. Гэта, дарэчы, і адзін са спосабаў зразумець, рэальны гэта вобраз ці больш позні літаратурны вымысел.

«Можа быць вялікае і шырокае апавяданне пра самую сітуацыю, а апісанне істоты сціплае», – расказаў міфолаг.

Напрыклад, Кадук, якога этнограф Аляксандр Сяржпутоўскі апісаў са слоў жыхароў вёскі Чудзін: «Гэта такая жахлівая пачвара: ні чалавек, ні звер, але больш падобна на звера з велізарнай, калматай галавой і шырокай глоткай, якая даходзіць да вушэй. Як разявіць сваю пашчу, у якой белыя зубы блішчаць і язык чырванее як агонь, так здаецца, што ён гатовы праглынуць цябе цалкам, разам з косткамі і нутранасцямі».

Усе наступныя фальсіфікаты абапіраюцца на яго апісанне, але багатыя дэталямі, якія нібыта павінны дадаць вагі вобразу.

Партнёрскія адносіны з духамі

Многія этнаграфічныя запісы сведчаць пра тое, што, нягледзячы на бытаваўшыя міфы пра паходжанне нячыстай сілы, звычайныя людзі ўспрымалі іх як гаспадароў стыхіі, дзе яны жылі. На думку міфолага, гэта сведчыць пра паважлівае, пачцівае і даверлівае стаўленне, якое будавалася на партнёрстве.

«Ёсць згадкі пра русалак, што яны святыя, дабрахожыя апісваюцца як святыя. Гэта кажа пра тое, што іх сутнасць неабавязкова варожая, адмоўная ў дачыненні да чалавека», – тлумачыць Дзмітрый Скварчэўскі.

Выяўлялася і тое, як чалавек узаемадзейнічаў са светам, у тым ліку з нябачным, і як ён прытрымліваўся пісаных і няпісаных правілаў у грамадстве. «Калі ён гэтыя правілы парушае, то і персанажы, якія станоўча настроены да чалавека, напрыклад дамавік, могуць шкодзіць», – прывёў прыклад гісторык.

Русалка таксама можа быць смяротна небяспечнай для чалавека, хоць з’яўляецца ўвасабленнем урадлівасці, адданая зямлі і дапамагае вырасціць добры ўраджай хлеба.

«Многія паданні кажуць пра падзяку ад русалак, лесавікоў, дабрахожых за дапамогу. Гэта мадэль партнёрскіх адносін чалавека і міфічных сутнасцей, а па сутнасці – навакольнай прыроды і навакольнага свету», – лічыць Дзмітрый Скварчэўскі.

Яўрэйскі Хапун і татарскі Шайтан

«Міфалогія ў Еўропе мае адну аснову і ў кельтаў, і ў германцаў, і ў раманцаў, і ў славян. Вампіры, ваўкалакі і русалкі – у шырокім еўрапейскім кантэксце ў нас на кантыненце адны і тыя ж персанажы», – адзначае гісторык.

Пры гэтым у беларускай міфалогіі ёсць і свае лакальныя парадоксы. У нашым міфічным уяўленні пра свет фігуруе марскі цар, хоць мора ў нас няма. Знайшлося месца і фараонам. А вось гномаў няма, таму што няма і гор.

Дзякуючы таму, што на беларускай тэрыторыі рассяляліся іншыя народы, у нас з’яўляецца такі ўнікальны персанаж, як Хапун, які хапаў і выносіў выключна яўрэяў. Падобным чынам дзякуючы татарам у нас ёсць і свой Шайтан. Напрыклад, у Мазыры ёсць Шайтанава гара, або Шайтан-гара.

«Гэта ўжо вынік жывога міжкультурнага ўзаемадзеяння», – упэўнены Дзмітрый Скварчэўскі.