Пешшу па зоне адчужэння: ліквідатар успамінае вясну і лета 1986-га

Міхаіл Анісавец аказаўся ў ліку тых, хто першым наносіў межы 30-кіламетровай зоны вакол Чарнобыльскай АЭС на паперу.

Для ветэрана землеўпарадкавальнай службы Міхаіла Анісаўца Чарнобыль – гэта пыльныя дарогі паміж Брагінам і Хойнікамі, выселеныя вёскі і круг на карце, які пазней назавуць «трыццаткай».

Ён расказаў Times.by аб першых днях і месяцах пасля аварыі і аб тым, як з’явілася і як мянялася зона адчужэння.

«Адбылося нешта вельмі сур’ёзнае»

У 1986 годзе Міхаіл Анісавец займаў пасаду галоўнага інжынера Гомельскага філіяла інстытута «Белдзіпразем». У суботу, 26 красавіка, ён з калегамі ў складзе добраахвотнай дружыны патруляваў вуліцы 5-га мікрараёна абласнога цэнтра.

«Каля шасці гадзін вечара па горадзе пракаціўся рэзкі парыў ветру, літаральна збіваючы з ног. Мы сышлі з маршруту і пабеглі да інстытута. Спалохаліся, што вецер выб’е адчыненыя вокны. Справа ў тым, што ў новы будынак інстытут пераехаў усяго за паўгода да красавіцкіх падзей, пах рамонту вітаў паўсюль. Ратаваліся такімі вось праветрываннямі. І мелі рацыю – шэсць вокнаў з тыльнага боку будынка разбіліся, астатнія мы паспелі зачыніць», – расказвае Міхаіл Якаўлевіч.

У панядзелак на рабоце яшчэ абмяркоўвалі той вецер, але прычыну не ведалі. Аб аварыі не было ніякай афіцыйнай інфармацыі.

«Чуткі аб тым, што ва Украіне нешта адбылося, пачалі пладзіцца праз пару дзён. Нашы работнікі, у якіх радня ў Нараўлянскім раёне, расказалі, што там адбылося нешта вельмі сур’ёзнае. Інфармацыя пацвердзілася ў першых чыслах мая», – удакладняе Анісавец.

Праз тыдзень яго разам з дырэктарам выклікалі ў Гомельскі аблвыканкам. Там засядаў аператыўны штаб з удзелам спецыялістаў з Масквы.

Землеўпарадкавальнікам паставілі задачу вызначыць прыкладныя плошчы, якія падвергліся радыеактыўнаму заражэнню. Адзначаныя ваеннымі дазіметрыстамі межы на дробнамаштабных картах трэба было перанесці на больш дэталёвыя планы.

«Гэта было ў нядзелю, 4 мая, на праваслаўны Вялікдзень. Нас з дырэктарам паднялі ноччу, прывезлі ў аблвыканкам, растлумачылі, што трэба, і тэрмін далі да раніцы, – успамінае Міхаіл Якаўлевіч. – У паказаную нам «пляму» трапілі Нараўлянскі, Брагінскі і Хойніцкі раёны. Даныя пайшлі ў Маскву».

«Ступень небяспекі радыяцыі мы не ўяўлялі»

А праз тры тыдні супрацоўнікі праектнага інстытута ўжо працавалі на мясцовасці – абыходзілі перыметр гэтых раёнаў пешшу. Тры групы гомельскіх землеўпарадкавальнікаў знаходзіліся там у маі і чэрвені. Ад іх патрабавалася паказаць на раённых картах межы 30-кіламетровай зоны, арыентуючыся на ўстаноўленыя ваеннымі драўляныя слупы з калючым дротам.

Міхаілу Анісаўцу дастаўся Брагінскі раён – менавіта там здарылася самае масавае адсяленне жыхароў. У гэтыя камандзіроўкі ён ездзіў з начальнікам аддзела землеўпарадкавання Гомельскага аблвыканкама Мікалаем Чарнашэем.

«Ступень небяспекі радыяцыі мы не ўяўлялі. Але пустэча ў пакінутых населеных пунктах прыгнятала. Вялікія і людныя калісьці вёскі прыходзілі ў запусценне, жыццё нібыта замерла», – апісвае першыя ўражанні ад убачанага ў зоне Анісавец.

У многіх месцах уздоўж ваеннай агароджы былі ўстаноўлены лічыльнікі радыяцыі. Тэарэтычна людзі, якія працавалі ў зоне, маглі паглядзець, як стрэлка скача або лічбы на экране мяняюцца, але Міхаіл Якаўлевіч гэтага не рабіў.

«Шчыра кажучы, не хацеў браць у галаву лішнюю інфармацыю. Ды і часу асабліва не было – разам з калегам нам трэба было як мага хутчэй аформіць карту сельгасугоддзяў Брагінскага раёна, каб улады змаглі аператыўна вывесці з абароту заражаныя землі», – прызнаецца ён.

Зона адчужэння

Некаторыя да гэтага часу лічаць, што радыус зоны адчужэння складае роўна 30 кіламетраў. Як тлумачыць Міхаіл Анісавец, гэта не так.

«У першыя дні пасля аварыі рашэнні прымалі хутка, абапіраючыся на тую інфармацыю, якая была даступная на той момант. Са слоў маскоўскіх таварышаў, на карту паставілі цыркуль і прачарцілі круг радыусам 30 кіламетраў вакол станцыі, – кажа ён. – Усё, што апынулася ўнутры круга, прызналі патэнцыйна небяспечным для пражывання, і менавіта па гэтым крузе прайшла тая самая агароджа з калючага дроту. Так і з’явілася паняцце «трыццатка».

Праз некалькі гадоў карціна змянілася, межы зоны перагледзелі. У некаторых месцах яе працягласць ад станцыі дасягала амаль 70, а то і ўсе 100 кіламетраў.

«Гэта значыць афіцыйная «трыццатка» – гэта быў першы хуткі картаграфічны арыенцір, а рэальная зона адчужэння з яе выцягнутымі плямамі ўжо значна больш складаная па форме і большая па плошчы», – тлумачыць землеўпарадкавальнік.

У Гдзені Анісавец бываў не раз – і ў 1986-м, і ў наступныя гады.

«Вёска стаіць на беразе нешырокай, але жывой рэчкі Брагінка. Вада ў ёй крыштальна чыстая, рыба ходзіць стаямі – бачна, як яна плёскаецца непасрэдна з берага. Мясцовыя частавалі свежай рыбнай поліўкай з кропам і бульбай, але я адмовіўся», – успамінае ён.

А вось саўгас «Чырвонае» ў тым жа раёне спыніў існаванне практычна адразу пасля першых замераў радыяцыі, якія зрабілі на яго тэрыторыі спецыялісты інстытута радыялогіі. Узровень забруджвання палёў аказаўся вельмі высокім для аднаўлення. Тут ужо не дапамагла б дэзактывацыя, якую праводзілі ў тыя дні, заараючы ў зямлю нейтралізуючыя радыенукліды прэпараты. Гаспадарку ліквідавалі, палі вывелі з абароту.

«Страху сабе мы не дазвалялі»

На аўтадарозе паміж Брагінам і Хойнікамі дзейнічаў пункт санітарнай апрацоўкі. Тэхніку, якая вярталася з небяспечнай зоны – машыны, прычэпы, спецтранспарт, – абавязкова прамывалі спецыяльным растворам, праводзілі дазіметрычны кантроль і толькі затым выпускалі далей.

«Тэхніка праходзіла працэдуру, як належыць, а людзей, як ні парадаксальна, прапускалі як ёсць, без душа і апрацоўкі, – кажа Анісавец. – Дэзактываваліся мы ўжо дома: пасля кожнай паездкі пачыналася вялікае мыццё ў ванне з содай і марганцоўкай, апрацоўка абутку шчоткай з мылам, нават валасы мылі з воцатам. Усё гэта адбывалася без дакладных інструкцый, па інтуіцыі і парадах калег, але без страху, які сабе мы не дазвалялі, – работа ёсць работа».

Афіцыйных камандзіровачных дзён у зону ў Міхаіла Анісаўца лічыцца 16 – з мая па кастрычнік 1986-га. У рэальнасці ж яго выезды ў чарнобыльскія раёны адбываліся значна часцей, але многія аднадзённыя камандзіроўкі тады не фіксавалі як асаблівыя.

За ўвесь гэты час толькі адзін з работнікаў праектнага інстытута адмовіўся ехаць у пацярпелыя раёны, спаслаўшыся на здароўе. Астатнія ўспрымалі заданне як службовы абавязак. Гэтым тлумачыцца вялікая колькасць супрацоўнікаў «Гомельдзіпразема», афіцыйна маючых статус ліквідатараў наступстваў катастрофы.

Славуціч маглі пабудаваць у Беларусі

Увосень 1986 года сур’ёзна разглядаўся варыянт размясціць горад-спадарожнік для персаналу Чарнобыльскай АЭС на Гомельшчыне – паблізу пасёлка гарадскога тыпу Камарын. Міхаіл Анісавец у тыя месяцы выязджаў на месца, каб ацаніць зямельны ўчастак, яго рэльеф, выгоды пад’езду, блізкасць дарог і водных крыніц.

«Так, ідэя была рэальнай, – расказвае ён. – Адлегласць ад Камарына да станцыі роўна 30 кіламетраў, але пасёлак трапіў у адносна чыстую зону. Таму яго і бралі ў разлік як горад-спадарожнік, дзе змаглі б жыць энергетыкі, якія працуюць на адноўленай станцыі».

Аднак калі высветлілася, што ў Камарыне раз у некалькі гадоў здараецца буйная паводка, ад ідэі адмовіліся і перанеслі будоўлю на левы бераг Дняпра, а для паездак на атамную станцыю пабудавалі мост.

«Так і з’явіўся Славуціч на ўкраінскай тэрыторыі», – заключае Анісавец.

Жыццё пасля Чарнобыля

У 1991 годзе Міхаіл Анісавец узначаліў інстытут «Гомельдзіпразем». У тыя гады землеўпарадкавальнікі актыўна ўдзельнічалі ў карэкціроўцы межаў абласнога цэнтра – уключылі ў яго лінію хімічны завод і мікрараён Энергетыкаў, якія раней адносіліся да Гомельскага раёна.

А праз два гады ў Беларусі пачалося сістэмнае вяртанне ў сельгасабарот зямель, выведзеных раней з-за радыяцыйнага забруджвання.

«Многія тады прапаноўвалі кінуць гэтыя тэрыторыі, не ўцягвацца ў рэабілітацыю. Але кіраўнік дзяржавы прыняў рашэнне адрадзіць іх, і гэта было правільным, – лічыць Міхаіл Якаўлевіч. – У адной толькі Гомельскай вобласці за гэтыя гады ў сельгасабарот вернута звыш 17 тыс. гектараў зямлі. У маштабах рэспублікі лічба большая».

Многія землі ў тых жа Хойніках ужо можна выкарыстоўваць без абмежаванняў па радыяцыйным фактары.

«Гэтаму папярэднічала сур’ёзная работа вучоных і аграрыяў. Як аказалася, шмат што залежыць ад глыбіні ўзворвання, аграхімічнага ўздзеяння, выбару культур, якія не паспяваюць за час росту назапасіць радыенукліды, і гэтак далей», – тлумачыць Анісавец.

Былы дырэктар ужо дзесяць гадоў на пенсіі, але застаецца частым госцем на родным прадпрыемстве. Ён заўсёды цікавіцца, чым яно жыве, як развіваецца. Любіць успомніць, што раней у землеўпарадкавальнікаў былі аптычны тэадаліт ды мерная стужка, а цяпер «ву-у-унь якія разумныя прыборы» – спецыялісты працуюць з высокадакладным спадарожнікавым абсталяваннем.

Дарэчы, у 1990-я схематычныя карты землекарыстанняў мелі грыф «ДСК» (для службовага карыстання). Сёння гэта інфармацыя ў адкрытым доступе, размяшчаецца на Геапартале зямельна-інфармацыйнай сістэмы Беларусі. Даныя на рэгіянальным узроўні абнаўляюць супрацоўнікі «Гомельдзіпразема».