Дзе карагод ходзіць, там жыта родзіць: у Пагосце адзначылі Юр'е

Невялікая палеская вёсачка стала сапраўдным запаведным месцам, дзе берагуць традыцыі і абрады мінулага. Як палешукам удалося захаваць сваю аўтэнтычнасць, разбіраўся Times.by.

У палескім міжрэччы Прыпяці і Сцвігі раскінулася вёска Пагост. Тут штогод 6 мая адзначаюць Юр’е і водзяць карагоды, і традыцыі гэтай ужо столькі гадоў, што ніхто не можа і ўспомніць, калі тут так павялося.

Нашы продкі лічылі, што святы Юр’я носіць з сабой ключы, якімі закрывае зіму і выпускае вясновае цяпло і расу, благаслаўляючы ўсё навокал.

Адзначалі гэтае свята раней усе беларусы, але так ужо выйшла, што захаваць абраднасць змаглі толькі палешукі.

Вернасць традыцыі ацанілі не проста на высокім, а на міжнародным узроўні – ЮНЕСКА ў 2019 годзе ўнесла мясцовы Юраўскі карагод у Спіс нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва. Як адзначаюць старажытнае свята сучасныя жыхары Пагоста, паглядзелі карэспандэнты Times.by.

Галоўнае свята

Раніцай у сельскім доме культуры Пагоста ўжо не праціснуцца. Жанчыны ў народных касцюмах распяваюцца, нехта запісвае відэа для сацсетак, іншым проста патрэбна каманда. І яна не прымушае сябе чакаць. «Дзевачкі, дзелімся – адны плятуць вянкі, другія робяць упрыгожванні», – раздае даручэнні бойкая жанчына. Гэта Ірына Торчык, яна адказвае за мясцовае культурнае жыццё.

Шмат гадоў адраджэннем і захаваннем абрадаў палешукоў займалася Кацярына Панчэня. Дзякуючы ёй пра невялікую палескую вёску даведаліся ўсюды. Яна збірала песні, запісвала абрады, стварыла музей і народны ансамбль, які выступаў нават за мяжой.

Пасля таго, як легендарнай жанчыны не стала, менавіта Ірыне Торчык выпаў гонар трымаць высока ўзнятую планку і зберагаць палескія традыцыі.

«Юр’е – гэта галоўнае свята, калі пачынаецца падрыхтоўка зямлі і зараджэнне будучага ўраджаю», – уводзіць яна нас у курс справы.

Раней палешукі толькі 6 мая ўпершыню выганялі кароў або, як кажуць тут, «худобу» ў поле пасля доўгай зімы.

Пакуль мы размаўляем, маладыя дзяўчаты плятуць вянкі з барвінка. Ключавая асаблівасць гэтай травы ў тым, што яна зялёная і зімой, і летам. А на Юр’е зацвітае сінімі кветачкамі.

«Чым замужнія дзяўчаты ў карагодзе адрозніваюцца ад незамужніх? – пытаецца Ірына Торчык. – Дзяўчаткі хадзілі ў вянках, і хлопцы з боку назіралі, якую выбраць у жонкі, замужнія ж былі ў хустках».

Карагод – гэта хлеб

Святкаванне Юр’я пачыналася з выпякання спецыяльнага хлеба – карагода. Яго рыхтавалі ўсёй вёскай: нехта нёс яйкі, нехта – цукар, нехта – масла, нехта – муку.

«Усе збіраліся разам у адной хаце і замешвалі цеста на хлеб увечары, каб рана раніцай яго спекчы», – прысвячае нас у традыцыі загадчыца мясцовага ДК.

Абавязковым атрыбутам абраду акрамя хлеба былі і застаюцца тры галінкі пладовага дрэва (ралец): вішні, яблыні або слівы. Галоўнае, каб гэта было пладаноснае дрэва.

«Яны родзяць, пладаносяць, каб і зямля нашая пладаносіла і далей. З кожнай галінкі абавязкова выразаюцца яшчэ тры галінкі. Іх пакрываюць цестам і таксама запякаюць. Яшчэ на кожную галінку «ўсаджвалася» птушачка для добрых вестак», – тлумачыць Ірына Торчык.

Усяго атрымлівалася дзевяць галінак (ралец) – роўна столькі, колькі доўжыцца цяжарнасць у жанчыны.

Юраўскі карагод

«Упачатку ўсе ўдзельнікі павінны прайсці праз вароты з ручнікоў, якія трымаюць дзяўчаты. Першым ідзе мужчына з іконай, потым – з каляднай зоркай, за імі нясуць граблі з фартухом, далей – ваявода з караваем. А потым ужо ўсе астатнія», – распавядае загадчыца ДК у Пагосце.

Пасля таго, як уся працэсія выстройваецца, людзі ідуць на поле без песень і танцаў, размаўляючы паміж сабой. Толькі на полі з азімымі за вёскай пачынаюць вадзіць карагод, прыпяваючы народную песню: Ой, венцэ, венцэ – зеленэ бервенцэ, Цябе нараджаем, Бога праслаўляем, Бога праслаўляем, Юр’я велічаем, Чэшэ хлопец косу, а дзяўчына косы, Пожэному волы на Юр’еву росу.

У канцы абраду ў зямлю абавязкова закопваецца кавалак хлеба ў чырвонай тканіне. Пасля гэтага на граблях зялёны фартук мяняюць на чырвоны.

«Потым мы сыходзім з песнямі і танцамі, апавяшчаючы ўсю вёску, што Юраўскі карагод адбыўся. Раней спявалі каля кожнай хаты, а зараз там, дзе яшчэ ёсць людзі. Нашы людзі вераць, што калі каля хаты пройдзе карагод, то будзе ўраджай», – падкрэслівае Ірына Торчык.

Людзі ў падзяку частуюць удзельнікаў карагода яйкамі, прысмакамі і ўсім, чым могуць у гэты дзень.

«Раней гэта быў менавіта круглы хлеб – сімвал сонца, дастатку без канца і пачатку. Лічылі, што чым больш дасі на Юр’е, тым больш табе за год прыйдзе», – пагружае нас у тонкасці жанчына.

Пасля таго, як карагод правялі, свята працягнулася каля сельскага дома культуры, дзе кожны, хто хацеў, спяваў і танцаваў. Зараз у Пагосце для гэтага збіраюцца ансамблі народнай творчасці і даюць імправізаваныя канцэрты.

«Думаю, што абрад будзе жыць і далей. У Пагосце людзі лічаць, што абрад павінен захавацца. Яны вераць, што, калі да іх прыйдзе карагод, усё ў іх будзе добра. Пакуль людзі жывуць – будзе жыць і абрад», – усяляе ўпэўненасць Ірына Торчык.

Як прайшоў абрад у Пагосце

Пакуль мы размаўлялі, усё ўжо, здаецца, падрыхтавалі да абраду. Ваявода з запалкамі на месцы, вянкі сплецены, дзяўчаты спяваюць песні.

«Дзмітрыевіч! Дзе Дзмітрыевіч?» – уцякае з пытаннем Ірына Торчык.

Іван Дзмітрыевіч з’яўляецца ніадкуль і кажа, што ўжо і не памятае, колькі гадоў ходзіць з іконай на Юр’е. Асоба, паводле яго слоў, ён вядомая. Нават у Наварасійску па тэлевізары яго паказвалі. На гэтай ноце яму ўручаюць ікону і ставяць у цэнтр клуба. Загадчыца выносіць на стол карагод, дзяўчаты надзяваюць вянкі, пачынаюць спяваць песні, і вось тут патрэбны ваявода (памятаем пра запалкі). Яго задача – запаліць свечку. Гэта абавязкова.

Калі ўсе ўмоўнасці выкананы, удзельнікі абраду выходзяць на вуліцу. Наперадзе ідуць дзяўчаты з ручніком, які сімвалізуе царскія вароты. Праз іх трэба будзе прайсці ўсёй працэсіі.

У нейкі момант Іван Дзмітрыевіч проста адводзіць усіх наперад, і цырымонія расцягваецца на дзясяткі метраў. І тут мы чуем: «Дзевачкі, наперад. Бягу! Чух-чух», – наганяе нас Ірына Торчык і ставіць наперадзе зноў дзяўчынак з ручніком.

Важна, каб усе на полі за вёскай зноў прайшлі скрозь гэтыя вароты, таму дзяўчынкі зноў узначалілі абрад.

Пасля таго, як па полі за вёскай прайшоў карагод, свята пачынаецца па-сапраўднаму. Цяпер усе ўдзельнікі спяваюць, музыканты граюць на інструментах, а дзяўчаты пачынаюць скакаць на хаду. Так усе чынна пачынаюць абыход вялікай калісьці вёскі.

На вузкай вуліцы Ірына Торчык спыняецца каля дома бабулі Юліі, якой споўнілася 90 гадкоў.

«Дазволіце нам правесці карагод?» – задае яна абавязковае пытанне, і пасля сцвярджальнага адказу пачынаецца абрад. Усе становяцца ў кола, у цэнтры абавязкова мужчына з іконай, ваявода з карагодам, хлопчык з зоркай, карагод рухаецца – і дзяўчаты пачынаюць спяваць: Дзе карагод ходзіць, Там жыта родзіць, А дзе не бывае, Там вылягае.

Бабуля Юлія ў падзяку, як і належыць, вынесла для працэсіі пачастункі, сярод якіх, як у старыя добрыя часы, і хатні хлеб з печы. «Не ведала, атрымаецца ці не. А ты паглядзі, які круглы выйшаў», – не скрывае радасці бабуля.

А цырымонія рухаецца далей па вёсцы, спыняючыся каля кожнай хаты, дзе просяць правесці карагод сёння. Апошні пункт праграмы аказаўся бясконца кранальным.

Дзяўчынка па імені Міра, якой усяго 4 годзікі, таксама папрасіла правесці для яе карагод, хоць і пад наглядам бабулі. Трымаць пачастункі дзяўчынцы цяжкавата, і яна прысела на свой стульчык.

Пасля абраду, праўда, у Міры засталося адно пытанне: «Бабуля, дзе маё марожанае, куды ты яго падзела?»

«Заслужыла», – здаецца задаволеная бабуля і выдае заслужаны ласунак. На гэтым карагод скончыўся – далей канцэрт у мясцовым Доме культуры.

Вось так і працягваецца ў Пагосце кола жыцця, як сонца без пачатку і канца. А значыць, і абрад працягнецца далей.